Hoe zet je een Amerikaanse president af? Impeachment, het 25e amendement en de Goldwater-regel

26-10-2026 U.S. Senate / CRS / APA / JAAPL / Supreme Court / MeidasTouch / CNN / Burgerplatform Achtergrondartikel

Aanleiding

In The Weekend Show van het MeidasTouch Network (opgenomen op 25 oktober, online gezet op 26 oktober 2026) zei de Amerikaanse forensisch psychiater Bandy Lee tegen presentator Anthony Davis dat zij president Donald Trump een gevaar voor het publiek vindt. Volgens haar heeft hij zorg op ziekenhuisniveau nodig. Een gedwongen opname loopt in de VS via een verzoek aan de rechter, meestal door familie, collega's of mogelijke slachtoffers. Lee riep het publiek op om dat via hun volksvertegenwoordigers te eisen. Zij verwees ook naar een eigen risicotaxatie van Trump, waarin hij volgens haar hoog scoort op een psychopathielijst. Dat is haar eigen oordeel en een omstreden methode, omdat zij hem niet persoonlijk heeft onderzocht.

Lee is niet de enige. Econoom Jeffrey Sachs (Columbia University) schreef op 1 juni 2018 in een opiniestuk op CNN dat "the real answer" het 25e amendement is: "Trump is unwell and unfit to be President." Eerder op Burgerplatform verschenen video's waarin Sachs zich kritisch over de president uitliet, onder meer art:1792, art:1816 en art:1857. Ook gedragswetenschapper Tom De Bruyne gaf een oordeel (art:1272).

Dit zijn oordelen van personen, geen vastgestelde feiten. Burgerplatform beoordeelt niet de gezondheid van de president. Dit stuk gaat over de vraag die achter zulke uitspraken ligt: welke wegen biedt het Amerikaanse staatsbestel om een president te verwijderen, en wie beslist daarover?

Impeachment: de procedure

De grondwet regelt impeachment in drie bepalingen:

Artikel II, sectie 4: de president, de vicepresident en alle civiele ambtenaren worden uit hun ambt gezet bij impeachment voor en veroordeling wegens "Treason, Bribery, or other high Crimes and Misdemeanors".
Artikel I, sectie 2: het Huis van Afgevaardigden heeft "the sole Power of Impeachment".
Artikel I, sectie 3: de Senaat heeft "the sole Power to try all Impeachments". Voor een veroordeling is tweederde van de aanwezige senatoren nodig, en bij een proces tegen de president zit de opperrechter (Chief Justice) voor.

De procedure verloopt in twee stappen. Eerst stelt het Huis met een gewone meerderheid één of meer aanklachten vast, de articles of impeachment. Dan volgt in de Senaat een proces. Leden van het Huis treden op als aanklagers (managers), de president laat zich verdedigen en de senatoren oordelen. Een veroordeling betekent automatisch ontslag. Daarna kan de Senaat met een gewone meerderheid ook besluiten dat de veroordeelde nooit meer een federaal ambt mag bekleden. Een strafrechtelijke vervolging blijft daarnaast mogelijk.

Wat zijn "high crimes and misdemeanors"?

De grondwet definieert het begrip niet. In Federalist nr. 65 beschreef Alexander Hamilton impeachment als bedoeld voor misdrijven die voortkomen uit "the abuse or violation of some public trust", schendingen die hij "political" noemde. Volgens de gangbare uitleg, ook in analyses van de Congressional Research Service (CRS), hoeft het dus niet om een strafbaar feit te gaan. Ook machtsmisbruik of ernstig plichtsverzuim kan eronder vallen.

Daarover wordt al lang gediscussieerd. Sommigen willen het begrip beperken tot echte misdrijven, om te voorkomen dat impeachment een gewoon politiek middel wordt. Anderen wijzen erop dat de opstellers juist politieke vertrouwensbreuken wilden kunnen bestraffen. Op 15 april 1970 zei Gerald Ford, toen Republikeins fractieleider in het Huis, bij zijn pleidooi om rechter William O. Douglas van het Hooggerechtshof af te zetten, dat een impeachable offense is "whatever a majority of the House of Representatives considers it to be at a given moment in history". In de praktijk is het oordeel dus vooral politiek, al is de vorm juridisch.

Vier gevallen, en één aftreden

Drie presidenten werden in totaal vier keer door het Huis aangeklaagd. Geen van hen werd door de Senaat veroordeeld.

Andrew Johnson (1868). Johnson werd aangeklaagd omdat hij minister van Oorlog Edwin Stanton had ontslagen, in strijd met de Tenure of Office Act. In de Senaat stemden 35 senatoren voor veroordeling en 19 tegen, telkens bij drie aanklachten. Dat was één stem te weinig voor tweederde. Zeven Republikeinen stemden met de Democraten mee voor vrijspraak.

Bill Clinton (1998-1999). Het Huis klaagde Clinton aan wegens meineed en belemmering van de rechtsgang, rond de affaire met Monica Lewinsky. Op 12 februari 1999 stemde de Senaat 45 tegen 55 over meineed en 50 tegen 50 over belemmering van de rechtsgang. Geen van beide kwam in de buurt van 67. Over meineed stemden tien Republikeinen tegen veroordeling, over belemmering van de rechtsgang vijf.

Donald Trump, eerste keer (2019-2020). Het Huis klaagde Trump aan wegens machtsmisbruik, het onder druk zetten van Oekraïne, en belemmering van het Congres. Op 5 februari 2020 stemde de Senaat 48 tegen 52 over machtsmisbruik en 47 tegen 53 over belemmering. Senator Mitt Romney stemde als enige Republikein voor veroordeling op het eerste punt. Het was de eerste keer in de geschiedenis dat een senator voor veroordeling van een president uit de eigen partij stemde.

Donald Trump, tweede keer (2021). Na de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021 klaagde het Huis Trump aan wegens "incitement of insurrection". Het proces vond plaats na het einde van zijn termijn. Op 13 februari 2021 stemden 57 senatoren voor veroordeling en 43 tegen, tien stemmen te weinig. Zeven Republikeinen stemden voor: Burr, Cassidy, Collins, Murkowski, Romney, Sasse en Toomey.

Richard Nixon (1974). Nixon werd nooit aangeklaagd. In juli 1974 nam de Justitiecommissie van het Huis drie aanklachten aan, rond het Watergate-schandaal. Toen duidelijk werd dat ook Republikeinse senatoren hem niet langer steunden, trad hij op 9 augustus 1974 af. Zijn geval laat zien dat het verlies van steun in de eigen partij beslissend kan zijn, ook zonder stemming.

De rekensom in de Senaat

Volgens de Senaat zelf telt die in het 119e Congres (stand oktober 2026) 53 Republikeinen en 47 senatoren aan Democratische kant, onder wie de onafhankelijken Angus King en Bernie Sanders. Zijn alle 100 senatoren aanwezig, dan zijn voor een veroordeling 67 stemmen nodig. Als de hele Democratische fractie voor veroordeling stemt, zijn er dus minstens 20 Republikeinse stemmen nodig.

Zo'n aantal afwijkers is nooit voorgekomen. Het meeste was zeven, bij Johnson in 1868 (de andere kant op) en bij Trump in 2021. Als senatoren afwezig zijn, verandert de drempel, omdat tweederde geldt van de aanwezigen. Republikeinse senatoren zijn bij die rekensom dus doorslaggevend. Een veroordeling vraagt een omslag binnen de eigen partij van de president, zoals die er in 1974 rond Nixon kwam.

Het 25e amendement

Het 25e amendement werd in 1967 aangenomen, mede na de moord op president Kennedy in 1963. Het regelt opvolging en tijdelijke ongeschiktheid.

Sectie 1: bij overlijden, aftreden of afzetting wordt de vicepresident president.
Sectie 2: regelt hoe een lege plek van vicepresident wordt ingevuld. Die regel is gebruikt bij Gerald Ford (1973) en Nelson Rockefeller (1974).

Sectie 3: vrijwillige overdracht. De president kan de voorzitters van Senaat en Huis schriftelijk laten weten dat hij zijn taken tijdelijk niet kan uitvoeren. De vicepresident is dan waarnemend president, totdat de president schriftelijk meldt dat hij weer kan. Dat is gebeurd bij medische ingrepen onder narcose: Ronald Reagan in 1985, George W. Bush in 2002 en 2007, en Joe Biden in 2021.

Sectie 4: ongeschiktverklaring tegen de wil van de president. De vicepresident en een meerderheid van "the principal officers of the executive departments", in de praktijk de ministers (of van een ander orgaan dat het Congres bij wet aanwijst), verklaren schriftelijk tegenover de voorzitters van Senaat en Huis dat de president zijn ambt niet kan uitoefenen. De vicepresident wordt dan meteen waarnemend president.

De president kan daarna schriftelijk verklaren dat er geen ongeschiktheid is. Dan krijgt hij zijn bevoegdheden terug, tenzij de vicepresident en dezelfde meerderheid binnen vier dagen opnieuw verklaren dat hij ongeschikt is. Dan beslist het Congres. Als het niet in zitting is, komt het binnen 48 uur bijeen. Het Congres moet binnen 21 dagen na ontvangst van die tweede verklaring beslissen, of binnen 21 dagen nadat het bijeen moest komen. Alleen als tweederde van beide kamers de ongeschiktheid bevestigt, blijft de vicepresident waarnemend president. Anders keert de president terug.

Waarom sectie 4 nooit is gebruikt. De stap moet komen van mensen die de president zelf heeft gekozen of benoemd: de vicepresident en zijn ministers. Ministers kunnen door de president worden ontslagen. Bij betwisting is de drempel in het Congres hoger dan bij impeachment, want ook in het Huis is dan tweederde nodig. Het Congres heeft het "andere orgaan" dat het in plaats van het kabinet mag aanwijzen nooit ingesteld. Afgevaardigde Jamie Raskin diende in 2017 en 2020 wetsvoorstellen in voor zo'n commissie van artsen, psychiaters en oud-bewindslieden. Geen van beide kwam in stemming.

Andere wegen

Buiten deze twee procedures zijn er geen formele middelen om een zittende president te verwijderen. Wel zijn er andere manieren waarop de macht wordt begrensd:

Verkiezingen. Op 3 november 2026 kiezen de Amerikanen het hele Huis en ongeveer een derde van de Senaat. Het nieuwe Congres begint op 3 januari 2027. De tussentijdse verkiezingen veranderen niets aan het presidentschap, maar wel aan de verhoudingen die bepalen of impeachment of toezicht kans maakt. De termijn van de president loopt tot 20 januari 2029. Het 22e amendement staat geen derde verkiezing toe.
Vrijwillig aftreden. Zoals bij Nixon. Dat is een persoonlijke beslissing, vaak onder politieke druk.
Congres en rechter. Het Congres kan wetgeving, begrotingsrecht, onderzoeken en het weigeren van benoemingen gebruiken. Rechters kunnen besluiten van de president ongeldig verklaren, maar kunnen hem niet uit zijn ambt zetten. Het Hooggerechtshof bepaalde op 1 juli 2024 in Trump v. United States dat een (oud-)president absolute immuniteit tegen strafvervolging heeft voor zijn grondwettelijke kernbevoegdheden, ten minste vermoedelijke immuniteit voor andere officiële handelingen, en geen immuniteit voor niet-officiële handelingen. Dat versterkt de rol van impeachment als politiek correctiemiddel.

Een medisch of psychiatrisch oordeel van buitenaf heeft in geen van deze procedures een formele rol. Het kan de publieke en politieke afweging beïnvloeden, maar beslissen doen de vicepresident, het kabinet, het Congres en de kiezers.

De Goldwater-regel

In juli 1964 stuurde het tijdschrift Fact een vragenlijst aan 12.356 psychiaters met de vraag of de Republikeinse presidentskandidaat Barry Goldwater "psychologically fit" was om president te worden. Er kwamen 2.417 antwoorden: 1.189 psychiaters vonden hem ongeschikt, 657 geschikt en 571 wisten te weinig van hem. Het blad kopte: "1,189 Psychiatrists Say Goldwater Is Psychologically Unfit to Be President". Psychiatrische verenigingen hadden het blad vooraf al laten weten dat de peiling geen waarde had. Goldwater verloor de verkiezing, klaagde het blad aan wegens smaad en won. De jury kende hem 1 dollar schadevergoeding toe, plus 75.000 dollar aan punitieve schadevergoeding: 25.000 dollar te betalen door uitgever Ralph Ginzburg en 50.000 dollar door het blad. Het hof van beroep bevestigde dat in 1969, en het Hooggerechtshof weigerde de zaak in 1970 te behandelen.

In 1973 nam de American Psychiatric Association (APA) de regel op in haar ethische code, de Principles of Medical Ethics with Annotations Especially Applicable to Psychiatry, als annotatie 3 bij sectie 7. De tekst luidt:

"On occasion psychiatrists are asked for an opinion about an individual who is in the light of public attention or who has disclosed information about himself/herself through public media. In such circumstances, a psychiatrist may share with the public his or her expertise about psychiatric issues in general. However, it is unethical for a psychiatrist to offer a professional opinion unless he or she has conducted an examination and has been granted proper authorization for such a statement."

In maart 2017 bevestigde de APA de regel. De ethiekcommissie maakte toen duidelijk dat die niet alleen voor diagnoses geldt, maar voor elk professioneel oordeel over gedrag, spraak of gemoedstoestand van een publiek figuur.

Het debat: zwijgplicht of waarschuwingsplicht?

Voorstanders van de regel noemen drie argumenten. Een oordeel zonder onderzoek en zonder dossier is vakmatig onbetrouwbaar. Het schaadt het vertrouwen in de psychiatrie als die partij lijkt te kiezen. En het stigmatiseert mensen met een psychische aandoening. Het Fact-incident, met zijn anonieme en tendentieuze reacties, is voor hen het voorbeeld van wat er misgaat.

Critici, onder wie Bandy Lee, vinden dat de regel professionals verhindert te waarschuwen voor gevaar voor de samenleving. Zij beroepen zich op een "duty to warn", een begrip dat in de Amerikaanse rechtspraak ontstond rond waarschuwen voor gevaar voor derden. Ze stellen dat het beoordelen van gevaarlijkheid iets anders is dan een diagnose. In 2017 stelde Lee het boek The Dangerous Case of Donald Trump samen, met bijdragen van 27 psychiaters en andere deskundigen op het gebied van geestelijke gezondheid. De uitgebreide tweede druk van 2019 telt 37 auteurs. In de uitzending van oktober 2026 vergeleek Lee haar rol met die van juristen. Die geven zonder toestemming van een politicus uitleg over diens juridische positie, op basis van openbare informatie. Zij stelde dat de Verklaring van Genève, die na de processen van Neurenberg ontstond, zwaarder hoort te wegen dan de Goldwater-regel. Volgens haar heeft de APA deskundigen het zwijgen opgelegd. De APA heeft dat standpunt verworpen.

De regel geldt voor leden van de APA en is een beroepsethische regel, geen wet. Wie geen psychiater is, zoals econoom Sachs, valt er niet onder. Andere beroepsverenigingen, zoals die van psychologen, hebben eigen regels. Het onderscheid doet ertoe voor de lezer: een uitspraak van een econoom is een persoonlijk oordeel van een burger. Een uitspraak van een psychiater wordt al snel gelezen als medisch oordeel, juist wat de Goldwater-regel wil voorkomen.

Wat dit betekent voor checks and balances

Het Amerikaanse stelsel maakt het bewust moeilijk om een gekozen president te verwijderen. De opstellers wilden voorkomen dat een tijdelijke meerderheid een tegenstander uit het ambt zet. Daarom vragen zowel veroordeling bij impeachment als een betwiste toepassing van sectie 4 tweederdemeerderheden, die in een gepolariseerd landschap alleen met steun uit de partij van de president te halen zijn. In de geschiedenis is het nooit tot een veroordeling gekomen. De sterkste correctie kwam van binnenuit, toen Nixon in 1974 zijn steun verloor.

Of dat stelsel werkt, hangt dus af van de afweging van gekozen politici en uiteindelijk van de kiezers. Medische oordelen van buitenaf, hoe stellig ook, hebben er geen formele plaats in. Burgerplatform vindt dat procedures die over het hoogste ambt beslissen openbaar en controleerbaar moeten verlopen, op basis van vastgestelde feiten. Voor burgers is het belangrijk drie dingen uit elkaar te houden: wat vaststaat, wat de regels zeggen en wat personen ervan vinden. Over bekwaamheid en geschiktheid van politieke ambtsdragers verscheen eerder op Burgerplatform een interview met Leo Klinkers (art:1824).