Pieter Omtzigt sprak in september 2026 op een AI-bijeenkomst in Enschede over AI, geopolitiek en de kansen voor Twente. Samen met kennisnetwerk IKT maakte hij, mede mogelijk gemaakt door Twente Board en Ondernemend Twente, een strategische AI-verkenning voor Twente. Het rapport is af maar ligt nog bij Twente Board. Met de uitvoering is volgens Omtzigt al begonnen. De presentatie staat op zijn eigen YouTube-kanaal.

Macht bij een paar bedrijven

Omtzigt begint bij de macht die AI verschuift. De rijkste persoon ter wereld had in 2006 volgens Forbes 50 miljard dollar. Nu is dat volgens Forbes 981 miljard dollar. Chipmaker Nvidia was op 2 oktober ongeveer 5.700 miljard dollar waard op de beurs. Dat is meer dan het bbp dat het IMF dit jaar voor Duitsland verwacht: 5.453 miljard dollar. Omtzigt vergelijkt de grootste AI-bedrijven met de VOC en de Britse Oost-Indische Compagnie, bedrijven met economische en militaire macht. Het zijn volgens hem geen leveranciers waar je morgen van overstapt als het je niet bevalt.

Afhankelijk van Amerikaanse diensten

Dat die macht politiek wordt ingezet, ziet Omtzigt bij het Internationaal Strafhof in Den Haag. De Verenigde Staten legden dertien medewerkers van het hof, onder wie rechters, sancties op. Volgens persbureau AP had de hoofdaanklager in mei 2025 geen toegang meer tot zijn e-mail bij Microsoft. Het hof stapt daarom over op openDesk, een Europees pakket met open software. Ook gewone gegevens zijn niet vanzelf beschermd: Amerikaanse aanbieders moeten op grond van de CLOUD Act gegevens afgeven bij een Amerikaans bevel, ook als die gegevens buiten de Verenigde Staten staan. Toegang tot software en modellen is volgens Omtzigt een wapen geworden in het geopolitieke spel.

Ook de overheid wil steeds meer data

Omtzigt waarschuwt ook voor de datahonger van de eigen overheid. Het kabinet besloot op 11 september dat bedrijven elkaar vanaf 1 juli 2030 elektronisch factureren. Vanaf 1 juli 2031 sturen ze een selectie van gegevens uit elke binnenlandse factuur naar de Belastingdienst. Volgens de kabinetsbrief gebruikt de Belastingdienst die gegevens voor dienstverlening, toezicht en opsporing, ook in risicomodellen, en bewaart hij ze tien jaar. De Autoriteit Persoonsgegevens moet het wetsvoorstel nog beoordelen. Omtzigt wijst erop dat gegevens bij een lek ook voor andere landen bereikbaar worden. En hoe een risicomodel kan ontsporen, liet de toeslagenaffaire zien: de Autoriteit Persoonsgegevens oordeelde in 2020 dat het gebruik van nationaliteit daarin onrechtmatig en discriminerend was.

Geen regie in Den Haag

Op een vraag uit de zaal waarom er geen minister voor digitale zaken is, wijst Omtzigt op de versnippering. Het AI-beleid is verdeeld over twee staatssecretarissen. Die van Economische Zaken gaat over AI en algoritmes, die van Binnenlandse Zaken over de coördinatie van AI binnen de rijksoverheid. Een staatssecretaris is alleen bij de ministerraad als zijn onderwerp aan de orde is en heeft er geen stem. Omtzigt pleit voor één minister die digitalisering in de ministerraad kan inbrengen en voor een digitale strategie die echt keuzes maakt, ook per regio.

Wat Twente doet

Twente heeft volgens Omtzigt goed onderwijs en sterke bedrijven, maar het mkb moet nog veel stappen zetten. ROC van Twente begon samen met Graafschap College een practoraat Smart Technology & AI. Volgens Omtzigt willen ondernemers samen een AI-hub in Twente opzetten en is een eerste groep bedrijven begonnen met het delen van kennis. Hij pleit ook voor een publieksprogramma over wat AI is. Als de mensen die de goede toepassingen kennen het draagvlak niet vasthouden, verliezen ze volgens hem de rest van de samenleving.

Duiding Burgerplatform

Stop eerst nieuwe afhankelijkheid. Zet essentiële gegevens van overheid, zorg en onderwijs niet zonder overstapplan bij aanbieders die onder buitenlandse wetten vallen. En verzamel niet meer dan nodig. Dat geldt ook voor de factuurgegevens: alleen wat voor de btw echt nodig is, met onafhankelijk toezicht op elk risicomodel. AI moet de overheid controleren, niet de burger.

Pak daarna de bron aan: macht die zich bij een paar bedrijven ophoopt en een overheid zonder regie. Geef digitalisering één verantwoordelijke minister met een stem in de ministerraad en een strategie met heldere keuzes. Een MKBA kan laten zien wat afhankelijkheid kost en wat een eigen voorziening oplevert.

Herstel kan samen en dichtbij. Zoals Burgerplatform een coöperatief energiesysteem bepleit, kunnen overheden, onderwijs en bedrijven ook digitale voorzieningen samen bezitten en beheren, met open software zoals het Strafhof nu gebruikt. Rijksoverheid, gemeente Amsterdam en VNG experimenteren daar onder de naam Mijn Bureau al mee. Investeer daarnaast in AI-kennis op elk onderwijsniveau en voor iedereen, zoals Twente probeert.

Kijk ten slotte breder dan de techniek. Nieuwe datacenters voor een eigen cloud moeten PFAS-vrij koelen, met CO2 als koudemiddel, zonder drinkwater en met eigen duurzame energie. En de opbrengst van AI moet bij iedereen terechtkomen, niet bij een handvol bedrijven.

Bron: Pieter Omtzigt, YouTube, 4 oktober 2026; IKT; Forbes; IMF; Marketscreener; NRC; Binnenlands Bestuur; Reformatorisch Dagblad; Amerikaanse wetgeving (CLOUD Act); Rijksoverheid; Autoriteit Persoonsgegevens; ROC van Twente.