Nederland heeft 75 jaar televisie, en juist nu staat de publieke omroep voor de grootste verbouwing in decennia. Minister Letschert (OCW) heeft op 11 september het wetsvoorstel voor de hervorming van de landelijke publieke omroep in internetconsultatie gebracht. Tegelijk gaat er fors geld af. In een opiniestuk op Joop waarschuwt Illya Kolbeek van de NPO Jongerenraad dat die combinatie fataal is voor een pluriforme programmering. Burgerplatform deelt die zorg en gaat een stap verder: zorg dat publieke omroep en onafhankelijke journalistiek een eigen bron krijgen waar de politiek niet elk jaar aan kan draaien.

Wat het kabinet wil

Volgens het kabinet maken de elf omroepverenigingen plaats voor vier omroephuizen. NOS en NTR gaan samen verder als NOS. Het ledenmodel verdwijnt, het bestel gaat dicht voor nieuwe organisaties en het nieuwe stelsel moet op 1 januari 2029 ingaan. Het kabinet zegt het zelf: nu big tech steeds meer bepaalt wat Nederlanders zien, horen en delen, is een onafhankelijke publieke omroep belangrijker dan ooit. De memorie van toelichting belooft dat het bestel extern pluriform blijft, dus geen BBC-model waarin één organisatie alle geluiden moet vertegenwoordigen.

Daar staat tegenover dat de rijksmediabijdrage voor de landelijke publieke omroep vanaf 2027 structureel 156,7 miljoen euro lager wordt. Het coalitieakkoord trekt 45 miljoen euro uit om die bezuiniging deels terug te draaien. Kolbeek rekent op basis van de NPO-begroting voor dat het aandeel van documentaires, levensbeschouwing en educatie daalt. Dat zijn precies de genres die commercieel het minst opleveren en die de publieke omroep onderscheiden.

Stop: geen bezuinigingen en hervormingen die de pluriformiteit uithollen

Een publieke omroep is een pijler van de democratie. Hij mag soms kritischer zijn, juist richting de macht. Maar zonder onafhankelijke omroepen en journalisten weten burgers niet wat er speelt en kan niemand de macht controleren. Vier omroephuizen met een kleiner budget en de druk om kijkcijfers te halen, worden gemakkelijk vier keer hetzelfde. Pluriformiteit op papier is dan iets anders dan pluriformiteit op het scherm.

Burgerplatform vraagt daarom: stop met bezuinigen op de publieke omroep en zorg voor meer geld, vooral voor onderzoeksjournalistiek en kwetsbare genres. Geef de omroephuizen in de wet expliciet ruimte om zich te profileren, zodat ze echt verschillende perspectieven laten zien.

Bron: de omroep kwam onder politieke knoppen

De bron van het probleem is ouder dan deze hervorming. Tot 2000 betaalden huishoudens kijk- en luistergeld, een heffing die rechtstreeks bestemd was voor de publieke omroep. Per 1 januari 2000 is die omroepbijdrage afgeschaft. Sindsdien betaalt het Rijk de omroep uit de algemene belastingen, ter compensatie ging het tarief van de eerste schijf van de inkomstenbelasting met 1,1 procent omhoog. Er kwam wel een wettelijk minimumbedrag, maar dat kan de politiek bij elke begroting of wetswijziging aanpassen. Dat gebeurt nu ook: de verlaging wordt in de Mediawet verwerkt. Wie de geldkraan beheert, zit altijd aan de knoppen.

Het herstel begint dus bij de bron: een eigen, wettelijk geborgd journalistiekfonds op afstand van de politiek. Dat fonds is geoormerkt en heeft een eigen inkomstenbron die in de wet vastligt. Het is geen jaarlijkse post op de rijksbegroting die een kabinet zomaar kan verlagen. Burgerplatform wil al langer dat distributeurs zoals big tech, die verdienen aan de content van anderen, financieel bijdragen. Die bijdrage past goed in zo'n fonds. Daarnaast houden omroepen en journalistieke organisaties hun eigen inkomsten uit leden en donateurs. Die versterken hun onafhankelijkheid en hun band met de samenleving.

Over de verdeling van het geld beslist niet de minister, maar een democratisch gevalideerd mechanisme. Denk aan een onafhankelijk fondsbestuur met openbare criteria voor journalistieke kwaliteit, waarin burgers zeggenschap hebben, bijvoorbeeld via een geloot burgerpanel of door zelf een deel van het budget toe te wijzen. Er bestaat al een basis: het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Op de OCW-begroting 2026 staat voor dat fonds 3,3 miljoen euro en voor subsidies voor onderzoeksjournalistiek 15,2 miljoen euro. Een regeling als Verduurzaming Onderzoeksjournalistieke Organisaties 2025–2026 heeft een plafond van 1,08 miljoen euro, met maximaal 135.000 euro per aanvrager. Dat zijn tijdelijke potjes. Onderzoeksjournalistiek vraagt om jaren denkwerk en graafwerk, en dus om zekerheid.

Herstel: open toegang voor iedereen

Journalistiek die met publiek geld is betaald, hoort voor iedereen toegankelijk te zijn. Het fonds kan goede journalistiek dus achter de betaalmuur vandaan halen. Follow the Money en De Correspondent laten zien wat onafhankelijke journalistiek kan betekenen. Beide platforms zijn advertentievrij en worden vooral door hun leden gefinancierd. Bij Follow the Money kwam in 2021 89 procent van de omzet van betalende leden, en niemand buiten de redactie heeft zeggenschap over de inhoud. De Correspondent wordt betaald door leden, die stukken gratis mogen delen. Het mooiste zou zijn als zulk werk grotendeels wettelijk geborgd wordt gefinancierd, omdat burgers het belangrijk vinden. Dan blijft de onafhankelijkheid behouden en verdwijnt de betaalmuur.

Reken het door: maatschappelijke kosten en baten

Onafhankelijke journalistiek is geen kostenpost, maar een investering in brede welvaart. Ze brengt misstanden aan het licht, helpt slecht beleid voorkomen en houdt het vertrouwen in de democratie overeind. Die opbrengsten komen vaak bij andere ministeries terecht dan bij OCW, dat de rekening betaalt. Burgerplatform wil daarom dat het kabinet de hervorming en de bezuinigingen eerst doorrekent in een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA) die de publieke waarde van pluriforme informatievoorziening meetelt. Een fonds voor brede welvaart dat geldstromen tussen ministeries omleidt, kan een deel van de besparingen die goede journalistiek elders oplevert, laten terugvloeien naar het journalistiekfonds.

Wat Burgerplatform vraagt

• Stop de bezuinigingen op de publieke omroep en investeer extra in onderzoeksjournalistiek en kwetsbare genres.
• Borg in de wet de ruimte voor omroephuizen om zich te profileren, zodat de pluriformiteit echt blijft bestaan.
• Richt een wettelijk geborgd, geoormerkt journalistiekfonds op met een eigen inkomstenbron en op afstand van de politiek, en laat big tech meebetalen.
• Laat de verdeling over aan een democratisch gevalideerd mechanisme met openbare criteria en zeggenschap voor burgers.
• Geef open toegang tot journalistiek die met publiek geld is betaald, en laat leden en donateurs als eigen inkomstenbron bestaan.
• Reken mediabeleid door met een maatschappelijke kosten-batenanalyse (MKBA).

De internetconsultatie loopt tot en met 23 oktober 2026. Iedereen kan reageren.

Lees ook: Mediasector pleit eensgezind voor nieuw mediabeleid: informatievoorziening in gevaar en Het einde van gedeelde waarheid?

Bronnen: Joop/BNNVARA, Illya Kolbeek, 1 oktober 2026; Rijksoverheid, 11 september 2026; memorie van toelichting wetsvoorstel hervorming landelijke publieke omroep; Kamerstuk 32 827, nr. 380; Kamerstuk 32 827, nr. 374; Kamerstuk 32 827, nr. 46; Staatsblad 1999, 573; Rijksbegroting 2026, artikel Media. Foto: Wouter Engler, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons.