Noorwegen zette zijn olie- en gasinkomsten in een fonds dat nu ruim 22.000 miljard kroon waard is. Nederland verdiende met aardgas ook honderden miljarden, maar gaf die grotendeels uit via de begroting. Volgens berekeningen van de Algemene Rekenkamer had een Nederlands fonds begin 2022 tussen de 337 en 536 miljard euro kunnen bevatten, terwijl de staat er ondertussen elk jaar geld uit opnam. Dat roept een vraag op voor de toekomst: hoe leggen we eenmalige opbrengsten vast voor de brede welvaart van later?
Twee landen, één bodemschat
EW schreef op 24 oktober over het Noorse fonds, met cijfers uit 2022: 1,2 biljoen euro, dat jaar gegroeid met 113 miljard. Die cijfers zijn verouderd. Op 30 september 2026 was het fonds 22.014 miljard kroon waard, ongeveer 2 biljoen euro (NBIM, nbim.no). Noorwegen stortte er in totaal 6.367 miljard kroon in. De beleggingen leverden nog eens 14.932 miljard kroon op. Sinds 1998 is het rendement gemiddeld 4,41 procent per jaar, na inflatie en kosten. Geld gaat alleen naar de begroting na een besluit van het Storting. Volgens de begrotingsregel, de handlingsregel, moet de opname op termijn gelijk zijn aan het verwachte reële rendement. Dat is sinds 2017 vastgesteld op 3 procent. Van 2001 tot 2017 was het 4 procent. In normale jaren blijft de opname daaronder, en het vermogen zelf blijft staan (Noors ministerie van Financiën, regjeringen.no).
Sinds 2004 heeft het fonds ethische richtlijnen. Een onafhankelijke Ethische Raad adviseert over het uitsluiten of onder observatie plaatsen van bedrijven; Norges Bank neemt het besluit. Het Storting laat het kader nu herzien. Tot die herziening klaar is, geeft de raad tijdelijk geen adviezen over uitsluiting. Hij blijft de beleggingen wel volgen en informeert de bank (regjeringen.no).
Ook Nederland verdiende veel aan zijn gas. Van 1960 tot en met 2025 is 3.630 miljard kubieke meter gewonnen (TNO, nlog.nl). De staat ontving daarvoor van 1966 tot en met 2021 in totaal 454 miljard euro aan aardgasbaten, in prijzen van 2021 (Algemene Rekenkamer, rekenkamer.nl). Volgens de parlementaire enquêtecommissie kwam ruim 363 miljard euro daarvan uit het Groningenveld. Voor Shell en ExxonMobil, samen eigenaar van de NAM, leverde Groningen circa 66 miljard euro op (parlement.com). In 1985 waren de baten het hoogst: omgerekend 11 miljard euro in één jaar.
Wat als?
In 2022 rekende de Algemene Rekenkamer uit wat er was gebeurd als alle aardgasbaten vanaf 1966 in een fonds waren gestort. De Rekenkamer benadrukt dat het een rekensom is en geen oordeel over het gevoerde beleid:
- Noorse aanpak (6,5 procent rendement, jaarlijks 4 procent eruit): 536 miljard euro op 1 januari 2022. Daarnaast had de staat in die jaren al 388 miljard euro opgenomen, in 2021 alleen al 21 miljard.
- Alleen veilige staatsobligaties: 337 tot 427 miljard euro.
- Nooit geld eruit: 951 tot 1.671 miljard euro.
Een eigen illustratie, met als kanttekening dat het een schatting is: laat je 536 miljard euro van 2022 tot 2026 groeien met de Noorse aanpak, dan komt het fonds rond 590 miljard euro uit. Dat is ruim 30.000 euro per Nederlander. Bij jaarlijks 3 procent opname zou het fonds in dat geval ongeveer 18 miljard euro per jaar opleveren. Dat is ongeveer 16 procent van de zorguitgaven van 111,7 miljard euro in 2026 (rijksfinancien.nl).
Het geld is niet weg
De aardgasbaten zijn niet verdwenen. In de jaren zeventig en tachtig betaalden ze voor een groot deel de verzorgingsstaat. Ze hielden de staatsschuld lager. Tussen 1995 en 2010 ging een deel via het Fonds Economische Structuurversterking naar infrastructuur en kennis. Het Toekomstfonds dat in 2015 volgde, is nooit met gasgeld gevuld, omdat de meevallers uitbleven. Het verschil met Noorwegen zit dus in de vorm. Noorwegen bouwde een vermogen op dat blijft groeien en elk jaar een voorspelbaar bedrag oplevert. Nederland gaf de inkomsten uit in de jaren dat ze binnenkwamen.
Voor Groningen was er ook een prijs. Er zijn meer dan 267.000 schades gemeld en duizenden woningen moeten nog worden versterkt. Voor de jaren 2026 tot en met 2031 raamt het kabinet 6,9 miljard euro voor schade en versterking (Voorjaarsnota 2026). Een fonds had het herstel daarvan kunnen bekostigen uit het rendement, zonder dat het vermogen kleiner werd.
Vooruitkijken: een Fonds Brede Welvaart
Burgerplatform ziet een kans voor de toekomst: een Fonds Brede Welvaart. Daarin komen eenmalige opbrengsten terecht, zoals de resterende gasbaten van de Noordzee, afgeroomde overwinsten en de verkoop van staatsdeelnemingen. Een vaste regel naar Noors voorbeeld bepaalt hoeveel er elk jaar uit mag. Die opbrengst gaat naar doelen die het CBS meet in de Monitor Brede Welvaart, met herstel in Groningen voorop. Zo blijft een eindige bodemschat ook iets opleveren voor de generaties na ons.
Hoe Nederland er nu voor had kunnen staan, beschrijven we in de long read Wat als Nederland het Noorse voorbeeld had gevolgd?. Daarin staat ook de reconstructie van de besluiten over Groningen.
