Een terugblik op zestig jaar gasbaten en het Fonds Brede Welvaart dat er had kunnen zijn
Dit is een reconstructie met daarna een gedachte-experiment. Deel 1 beschrijft wat er gebeurd is, op basis van openbare bronnen. Deel 2 laat zien hoe Nederland er nu voor had kunnen staan. Elke concrete bewering heeft een label: FEIT (met bron), AANNAME, SCHATTING (eigen rekenwerk van Burgerplatform) of VISIE (de opvatting van Burgerplatform). Personen en plaatsen in de scènes zijn typerend en bestaan niet echt. Bronnen staan als src-nummer in de Burgerplatform-database; de cijfers staan als datapoints onder ana:89.
Deel 1. Wat er gebeurde
Een vondst en een gasgebouw
In 1959 wordt bij Slochteren een gasbel gevonden. In 1963 begint de NAM met de winning (FEIT, enquêterapport src:2096). De NAM is een joint venture waarin Shell en ExxonMobil elk de helft van de aandelen hebben (FEIT, src:2098). In 1963 krijgt de NAM de winningsrechten, en die gelden eeuwigdurend. De Staat doet via de stille Maatschap Groningen en via Gasunie mee in kosten en opbrengsten. Voor de vorm van een stille maatschap is gekozen zodat het grote aandeel van de Staat voor buitenstaanders verborgen bleef. Al deze afspraken samen gaan later het gasgebouw heten (FEIT, src:2096). Volgens de enquêtecommissie hebben alle partijen in het gasgebouw één doel: de waarde van het gas zo groot mogelijk maken. Over andere publieke belangen worden geen afspraken gemaakt (FEIT, src:2096). In 2005 wordt verkoopkantoor GasTerra afgesplitst van Gasunie. EBN bezit 40 procent, de Staat 10 procent, en Shell en ExxonMobil elk 25 procent (FEIT, src:2095).
De opbrengst en waar die heen ging
Van 1960 tot en met 2025 is in Nederland 3.630 miljard kubieke meter aardgas gewonnen, het grootste deel uit het Groningenveld (FEIT, TNO, src:2101, dp:1853). Van 1966 tot en met 2021 ontving de Staat 454 miljard euro aan aardgasbaten, in prijzen van 2021 (FEIT, Algemene Rekenkamer, src:2095, dp:1857). Ruim 363 miljard euro daarvan kwam uit het Groningenveld. Dat is een becijfering van Shell die de enquêtecommissie overneemt. Shell en ExxonMobil verdienden samen ongeveer 66 miljard euro aan Groningen (FEIT, src:2096, dp:1860). De baten waren het hoogst in 1985: omgerekend 11 miljard euro, ongeveer 5 procent van de economie (FEIT, src:2096).
Het geld ging grotendeels naar de algemene middelen. Van 1995 tot 2010 ging een deel naar het Fonds Economische Structuurversterking. Het Toekomstfonds, dat in 2015 volgde, kreeg nooit gasgeld, omdat de meevallers uitbleven (FEIT, src:2095).
Waarschuwingen en besluiten
Na een beving bij Assen in 1986 ontkenden de NAM en het KNMI lange tijd dat er een verband was met de gaswinning. Pas in 1993 erkenden zij dat verband (FEIT, src:2096). In augustus 2012 volgde een beving bij Huizinge met magnitude 3,6, de zwaarste tot dan toe (FEIT, src:2096). In januari 2013 adviseerde Staatstoezicht op de Mijnen om de winning zo snel als realistisch mogelijk te verlagen (FEIT, SodM-advies sodm.nl). Toch bereikte de winning in 2013 een recordhoogte van ongeveer 54 miljard kubieke meter (FEIT, src:2096). Volgens de enquête kwam er geen expliciet besluit om meer te winnen. Wel werd na het advies niet ingegrepen in de winning, en er kwamen eerst onderzoeken (FEIT, src:2096).
Voor 2014 kwam er voor het eerst een plafond. De minister van Economische Zaken stelde op advies van SodM 40 miljard kubieke meter voor. De minister van Financiën drong aan op een hogere winning vanwege de rijksbegroting. Het plafond werd 42,5 miljard kubieke meter, boven het advies van de toezichthouder (FEIT, src:2096; zie ook nrc.nl). In 2015 vernietigde de Raad van State winningsbesluiten. Na de beving bij Zeerijp in 2018 besloot het kabinet de winning te beëindigen. Op 19 april 2024 werd het veld definitief gesloten (FEIT, src:2096, src:2098).
De rekening en de conclusie
Er zijn meer dan 267.000 schades gemeld, en duizenden woningen moesten worden onderzocht of versterkt. Velen kampen met stress en gezondheidsklachten (FEIT, src:2096). Voor de jaren 2026 tot en met 2031 raamt het kabinet 6.919 miljoen euro voor schadeafhandeling en versterking, inclusief btw (FEIT, Voorjaarsnota 2026, bijlage raming, open.overheid.nl). In de kabinetsreactie Nij Begun uit 2023 staan maatregelen voor dertig jaar (kst-35561-17, zoek.officielebekendmakingen.nl). Een paar daarvan heb ik in de primaire stukken gecontroleerd (FEIT): - 1,65 miljard euro voor verduurzaming; - voor de Economische Agenda 250 miljoen eenmalig plus 100 miljoen per jaar gedurende dertig jaar, samen ruim 3,5 miljard; - voor de Sociale Agenda 500 miljoen eenmalig plus 100 miljoen per jaar.
Het totaal van minstens 22 miljard euro over dertig jaar komt uit berichtgeving (NRC, 25 april 2023). Het overzicht van de financiële gevolgen bij de Kamerbrief heb ik niet kunnen openen, dus dat totaal is NIET GEVERIFIEERD in de primaire bron.
De enquêtecommissie concludeerde: belangen Groningers structureel genegeerd bij gaswinning. Nederland heeft volgens de commissie een ereschuld aan Groningen die het moet inlossen (FEIT, src:2096). Het kabinet nam het begrip ereschuld over in de kabinetsreactie (FEIT, kst-35561-17).
Deel 2. Gedachte-experiment: Nederland in 2026 met een Fonds Brede Welvaart
Het vertrekpunt: een officiële rekensom
In 2022 rekende de Algemene Rekenkamer op verzoek van de enquêtecommissie een tegenwereld door. In die tegenwereld gaan alle aardgasbaten vanaf 1966 in een staatsfonds. Dat fonds wordt beheerd zoals het Noorse, met een gemiddeld rendement van 6,5 procent per jaar. De Staat haalt er elk jaar 4 procent uit. Op 1 januari 2022 zou het fonds 536 miljard euro bevatten. Daarnaast zou de Staat in de tussentijd al 388 miljard euro hebben opgenomen, in 2021 alleen al 21 miljard (FEIT, src:2095, dp:1858). Met alleen veilige staatsobligaties was het fonds 337 tot 427 miljard euro waard geweest (FEIT, dp:1859). De Rekenkamer geeft uitdrukkelijk geen oordeel over het gevoerde beleid. Dit stuk doet dat ook niet.
Noorwegen werkt echt zo. Al zijn olie- en gasinkomsten gaan naar Statens pensjonsfond utland. Het geld mag alleen na een besluit van het Storting naar de begroting. Volgens de begrotingsregel volgt de jaarlijkse opname op termijn het verwachte reële rendement. Dat rendement is sinds 2017 vastgesteld op 3 procent; daarvoor was het 4 procent. In normale jaren hoort de opname onder die 3 procent te blijven (FEIT, Noors ministerie van Financiën, regjeringen.no). Op 30 september 2026 was het fonds 22.014 miljard kroon waard. Na inflatie en kosten haalde het sinds 1998 gemiddeld 4,41 procent per jaar (FEIT, NBIM, src:2097, dp:1861).
SCHATTING (dp:1868): stel dat het Rekenkamer-fonds na 2022 doorloopt met 6,5 procent rendement en 4 procent opname, zonder nieuwe gasbaten. Dan is het eind 2026 ongeveer 590 miljard euro waard, ruim 30.000 euro per inwoner. Met de Noorse 3 procent levert het dan ongeveer 18 miljard euro per jaar op. Bij 4 procent is dat ongeveer 24 miljard. Ter vergelijking: in het recordjaar 2013 ontving de Staat 15,4 miljard euro aan gasbaten (FEIT, src:2101). De opbrengst van het fonds is dus zo groot als een topjaar aan gasbaten, en blijft dat ook nu het gas op is.
AANNAME en kanttekening: in deze tegenwereld had Nederland in de jaren zeventig tot en met negentig minder direct kunnen uitgeven, of meer moeten lenen of heffen. Dat rekent de Rekenkamer niet door (src:2095). Het gedachte-experiment laat dus zien wat de vorm fonds had kunnen opleveren. Het bewijst niet dat Nederland per saldo rijker was geweest.
Wat 18 miljard per jaar betekent
Om dat bedrag op schaal te zien, staan hieronder de begrotingsbedragen voor 2026 (alle FEIT): - Zorg, Budgettair Kader Zorg: 111,7 miljard euro (rijksfinancien.nl). - Onderwijs, Cultuur en Wetenschap: 57,0 miljard euro (rijksfinancien.nl). - Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening: ongeveer 9 miljard euro netto (rijksfinancien.nl). - Energienetten: de netbeheerders investeren van 2026 tot en met 2040 gemiddeld 13 tot 18 miljard euro per jaar, in totaal 235 miljard (Netbeheer Nederland, FIEN26, netbeheernederland.nl). - Klimaatfonds: begon met 35 miljard euro; er staat nu 21,2 miljard op (rijksfinancien.nl).
SCHATTING: 18 miljard euro per jaar is ongeveer 16 procent van de zorguitgaven en ongeveer een derde van de onderwijsbegroting. Het is twee keer de begroting voor volkshuisvesting en ongeveer de jaarlijkse investering van alle netbeheerders samen.
Hier en nu: een gewone dag in 2026
Gedachte-experiment, met typerende en niet bestaande personen.
Een wethouder in Noordoost-Groningen opent haar begroting. Elk jaar komt daar een vaste uitkering uit het fonds binnen. Daarmee betaalt de gemeente een eigen bouwkundig loket, zonder te wachten op een nieuwe landelijke regeling (VISIE). De school in het dorp werd al vóór 2012 versterkt. In deze tegenwereld zette het fonds voor elke gewonnen kubieke meter een bedrag apart voor veiligheid (VISIE; zo'n regeling bestond in werkelijkheid niet).
De CBS Monitor Brede Welvaart meet welvaart in drie dimensies: hier en nu, later en elders (FEIT, src:327). Een Fonds Brede Welvaart zou zijn opbrengst over die drie dimensies verdelen. Elk jaar zou het fonds met die indicatoren verantwoorden wat het geld heeft opgeleverd (VISIE).
Een voorbeeld van zo'n verdeling, als ILLUSTRATIE en niet als voorstel, bij 18 miljard euro per jaar (SCHATTING): - Gezondheid en zorg dichtbij, met preventie voorop: 6 miljard, ongeveer 5 procent van het Budgettair Kader Zorg. - Onderwijs en kennis: 3 miljard, ongeveer 5 procent van de OCW-begroting. Dat zet de oorspronkelijke gedachte van het FES voort (FEIT dat het FES dit doel had, src:2095). - Betaalbaar wonen: 3 miljard als revolverend kapitaal, ongeveer een derde van de VRO-begroting (VISIE). - Later, dus netten, opslag en natuur: 3,5 miljard. Dat is een kwart tot een vijfde van de jaarlijkse investering van de netbeheerders, als goedkoop eigen vermogen. Dat kan de nettarieven dempen (VISIE). - Groningen en een reserve: 2,5 miljard. Dat is meer dan de geraamde uitgaven voor schade en versterking in elk jaar vanaf 2026 (FEIT, raming 2026 1.722 miljoen, 2027 1.773 miljoen, Voorjaarsnota 2026).
Later: een coöperatie die niet hoeft te wachten
Een energiecoöperatie in de Kop van Noord-Holland krijgt een achtergestelde lening uit het fonds voor een buurtbatterij. Het rendement daarop vloeit terug naar het fonds (VISIE). Ook het echte Noorse fonds belegt in infrastructuur voor hernieuwbare energie: op 30 september 2026 was dat 114 miljard kroon (FEIT, src:2097). Gas uit de bodem halen betekent natuurlijk kapitaal omzetten in geld. Een fonds bewaart die waarde voor later (VISIE, aansluitend bij het CBS-begrip later, src:327).
Elders: een fonds met een geweten
Sinds 2004 gelden voor het Noorse fonds ethische richtlijnen. Een onafhankelijke Ethische Raad adviseert over het onder observatie plaatsen of uitsluiten van bedrijven; Norges Bank beslist. Het Storting heeft besloten het ethisch kader te herzien. In afwachting daarvan geeft de raad tijdelijk geen adviezen over uitsluiting. Hij blijft wel de beleggingen volgen en informeert de bank (FEIT, regjeringen.no). Een Nederlands fonds had op dezelfde manier de dimensie elders kunnen meewegen: wat beleggingen betekenen voor mensen en milieu buiten Nederland (VISIE).
Groningen: wat voorkomen had kunnen worden
Dit is de belangrijkste les. De enquêtecommissie stelde vast dat financiële belangen vaak doorslaggaven bij besluiten over het winningsniveau, zoals in 2014 (FEIT, src:2096). AANNAME: als de baten in een fonds stromen in plaats van rechtstreeks naar de begroting, valt die begrotingsdruk weg. Minder winnen betekent dan een iets kleiner fonds, maar geen gat in de begroting van dat jaar. VISIE: een fonds dat bij elke kubieke meter een veiligheidsmarge apart zet, maakt de schade zichtbaar als kostenpost voordat die ontstaat. Herstellen achteraf is dan niet meer nodig.
SCHATTING (dp:1867): de economische opbrengst van al het Nederlandse gas, na aftrek van de winningskosten, ligt tussen 500 en 750 miljard euro. Daar staan kosten tegenover die in geen enkele kasstroom zichtbaar waren: schade, versterking, gezondheid en vertrouwen (src:2096). Wat je voorkomt, is ook welvaart.
Wat het gedachte-experiment niet zegt
- Het zegt niets over wat beslissers destijds hadden kunnen weten (src:2095 doet daar bewust geen uitspraak over).
- Het rekent de gevolgen van minder directe uitgaven, zoals schuld of minder voorzieningen, niet door (OPEN).
- Rendementen uit het verleden bieden geen garantie. Ook het Noorse fonds had kwartalen met verlies, zoals min 0,5 procent in het derde kwartaal van 2026 (FEIT, src:2097).
Deel 3. Wat we nu nog kunnen doen
- Resterende Noordzeebaten. In de kleine velden zit nog 46,8 miljard kubieke meter aan reserves (FEIT, src:2101). De baten van 2022 tot en met 2025 schommelden tussen 0,13 en 4,6 miljard euro per jaar (FEIT, dp:1856). Een fonds dempt zulke schommelingen (VISIE).
- Eenmalige overwinsten. De solidariteitsbijdrage over 2022 is geraamd op 3,2 miljard euro, waarvan 2,7 miljard in bezwaar wordt bestreden (FEIT, src:2100, dp:1864). Zie ook het idee van een mondiaal Fonds Brede Welvaart voor overwinsten (ana:70).
- Een vaste spelregel naar Noors voorbeeld: opnemen alleen tot het verwachte reële rendement, met jaarlijkse toetsing aan de CBS Monitor Brede Welvaart (VISIE).
- Veiligheidsadviezen van toezichthouders bindend maken, zodat ze alleen met een openbare motivering terzijde kunnen worden gelegd (VISIE).
- Nij Begun en de versterking uitvoeren zoals toegezegd. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse achteraf kan laten zien wat het uitstellen van het SodM-advies de samenleving heeft gekost (VISIE).
Nederland had een Fonds Brede Welvaart kunnen hebben. Het kan er nog steeds een beginnen.
Lees ook ons achtergrondartikel over het Noorse fonds en de korte reconstructie over het SodM-advies van 2013.
