Nieuwsuur zond in mei 2025 een reportage uit over staalslakken, een restproduct van de staalfabriek van Tata Steel in IJmuiden. Het gaat volgens Nieuwsuur om ongeveer 650.000 ton per jaar, goed voor zo'n 26.000 vrachtwagens. Die slak werd jarenlang gebruikt in geluidswallen, wegfunderingen en ophogingen. De reportage is nog steeds actueel, want de definitieve regels zijn er nog niet.

Wat de reportage laat zien

In Spijk, gemeente West-Betuwe, werd vanaf 2018 ongeveer 670.000 ton staalslak verwerkt in een geluidswal langs de A15. Het water in de omgeving kreeg een hoge zuurgraad en bevatte zware metalen. Uit stukken die Nieuwsuur inzag blijkt dat strengere regels uit 2006 het gebruik flink duurder zouden maken, ongeveer 4,5 miljoen euro per jaar, en dat staalslak in het definitieve besluit zonder die beperkingen bleef. Rijkswaterstaat stopte in 2009 met staalslak in wegfunderingen na problemen bij de A28 bij Hoogeveen, startte op last van het ministerie toch weer proefprojecten en stopte in 2016 opnieuw. Dat besluit werd niet actief gedeeld met provincies en gemeenten. In 2017 kreeg Tata Steel op eigen verzoek een rechtsoordeel dat de slak een bijproduct is en geen afval.

De waarschuwingen waren er al

De Algemene Rekenkamer schreef in 2024 dat de risico's bekend zijn sinds RIVM-onderzoek uit 1993, en dat in Spijk de gemeente grotendeels zelf opdraaide voor de opruiming. De Inspectie Leefomgeving en Transport vond in april 2025 milieuschade op 9 van de 10 onderzochte locaties, terwijl de regels werden nageleefd. Het probleem zit dus in de regels zelf.

Stand van zaken

Sinds 23 juli 2025 geldt een tijdelijke regeling: geen bouwstof met meer dan 20 procent staalslak op land in lagen dikker dan een halve meter of waar mensen er direct mee in contact kunnen komen, en een vergunningplicht voor andere toepassingen op land. Die regeling is verlengd tot 23 januari 2027. In een Kamerbrief van juni 2026 staat het voornemen voor een verbod, tenzij de toepasser aantoont dat het veilig is, ook in water. Die regels gelden op zijn vroegst vanaf juli 2027. Hoe het gat daartussen wordt overbrugd, is nog niet bekend.

Stop: eerst bewijzen, dan toepassen

De eerste stap is voorkomen dat de schade groter wordt. Dat betekent het gat na 23 januari 2027 dichten en de bewijslast vooraf bij de toepasser leggen, op land en in water. Het rechtsoordeel uit 2017 zegt zelf dat het kan vervallen als feiten of regels veranderen. Na de bevindingen van inspectie en Rekenkamer ligt een nieuwe toets van de bijproductstatus voor de hand.

Bron en herstel: de veroorzaker betaalt

Bij de bron hoort ketenverantwoordelijkheid: wie de slak produceert en verkoopt, blijft verantwoordelijk voor waar die terechtkomt. Een meldplicht is daarbij onmisbaar, want zonder registratie is het vinden van locaties volgens de inspectie zoeken naar een speld in een hooiberg. Herstel betekent bestaande locaties in kaart brengen en saneren waar dat nodig is, zonder dat gemeenten en bewoners de rekening krijgen. Nederland is geen afvaldump: wat hier niet veilig kan, hoort terug in de keten van de producent, bijvoorbeeld met de ertsschepen die nu vaak leeg terugvaren of in lege mijnen in de landen van herkomst, maar alleen waar dat veilig en toegestaan is. De EU verbiedt wel de uitvoer van afval voor verwijdering buiten de EU en de EVA.

Holistisch: circulair moet ook veilig zijn

Hergebruik van reststoffen is waardevol, zolang bodem, grondwater en drinkwater er niet voor betalen. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse kan zichtbaar maken wat goedkoop toepassen nu later kost aan sanering, gezondheid en waterzuivering. Zo wordt brede welvaart de maatstaf in plaats van het afzetprobleem van een bedrijf.

Lees ook: Totaalverbod staalslakken afgezwakt, Staalslakken mogen geen wisselgeld worden in de miljardendeal met Tata Steel en Regel eerst gezondheid en een eerlijke rekensom.

Bron: Nieuwsuur (YouTube), 17 mei 2025 / NOS / ILT / Algemene Rekenkamer / Kamerstuk 30015 nr. 152 / Verordening (EU) 2024/1157 / Burgerplatform