Zwartboek: reconstructie van de polycrisis

Reconstructie van hoe beleidsbesluiten sinds 2007 op elkaar inwerken. Een verband staat er alleen als een bron het legt; hypothesen zijn apart gemarkeerd. Dit is politieke duiding naast de analyses van Burgerplatform.

De besluiten

Tijdlijn

1963: Start gaswinning Groningenveld. Bron
2007 tot 2010: Balkenende IV legt taakstelling Belastingdienst op, circa 270 miljoen structureel. Bron
11 december 2007: GS Groningen verlenen RWE milieuvergunning kolencentrale Eemshaven, 2 x 800 MWe. Bron
2007: Kabinet Balkenende IV: nieuwe kolencentrales aanvaardbaar mits capture ready. Bron
2008: GS Zuid-Holland vergunnen kolencentrales E.ON en Electrabel op de Maasvlakte; 14-8-2008 Nb-wetvergunning LNV voor Eemshaven. Bron
2010: Regeer- en gedoogakkoord Rutte I: bezuinigingspakket 18 miljard in 2015, aankondiging verhuurderheffing 760 miljoen, extra taakstelling Belastingdienst circa 125 miljoen. Bron
14 oktober 2010: Ministerie van VROM opgeheven bij formatie Rutte I. Bron
16 augustus 2012: Beving Huizinge, kracht 3,6. Bron
januari 2013: SodM adviseert gaswinning zo snel als realistisch mogelijk te verlagen; Kamp grijpt niet in, winning stijgt naar 54 miljard kuub. Bron
1 januari 2013: Verhuurderheffing van kracht (Rutte II, Woonakkoord); loopt op tot 1,7 miljard per jaar. Bron
2013 tot 2019: Harde fraudeaanpak kinderopvangtoeslag (CAF-zaken), tienduizenden ouders gedupeerd. Bron
2014: Minister van Financiën Dijsselbloem dringt aan op hogere winning (42,5 in plaats van 40 miljard kuub) om bezuinigingen te voorkomen. Bron
2016: Vertrekregeling Belastingdienst: 5.100 vertrekkers, continuïteit vitale processen in gevaar. Bron
2016: SDE+: circa 3,6 miljard beschikt voor bijstook biomassa in kolencentrales. Bron
2011: Raad van State vernietigt Nb-wetvergunningen RWE Eemshaven. Bron
11 december 2019: Wet verbod op kolen bij elektriciteitsproductie. Bron
2021: Sluitingssubsidie Onyx, circa 212,5 miljoen. Bron
20 juni 2022: Productiebeperking kolencentrales opgeschort wegens gascrisis. Bron
december 2022 en oktober 2023: Uniper en RWE trekken ICSID-claims in. Bron
2018: Nieuwbouw corporaties 12.300, bijna 60 procent lager dan in 2013. Bron
december 2020: POK Ongekend onrecht. Bron
2021: Commissie-Van Aartsen: stelsel milieutoezicht functioneert niet goed. Bron
1 januari 2023: Verhuurderheffing afgeschaft (Rutte IV). Bron
februari 2023: Enquête Groningers boven gas; april 2023 kabinetsreactie Nij Begun. Bron
2025 tot 2029: Taakstellingen ILT; toezicht minder intensief. Bron
augustus 2026: Belastingdienst: capaciteit toezicht onder druk door onder meer hersteloperaties en taakstellingen. Bron
september 2026: Rekenkamer: ondoelmatige fiscale regelingen, tot 35 miljard. Bron

Verbanden met bron

Bezuinigingen 2007 tot 2014 oorzaak VROM en verhuurderheffing: Verhuurderheffing aangekondigd in het bezuinigingsakkoord Rutte I; primaire doel was het dichten van het begrotingsgat. Bron
Bezuinigingen 2007 tot 2014 oorzaak Taakstellingen Belastingdienst: Taakstelling Belastingdienst als onderdeel van rijksbrede bezuinigingen Balkenende IV en Rutte I. Bron
Bezuinigingen 2007 tot 2014 versterkt Gaswinning Groningen: Dijsselbloem verklaarde dat hij zich in 2014 bij het winningsniveau liet leiden door de begroting. Bron
VROM en verhuurderheffing versterkt Woningtekort: Lagere investeringscapaciteit corporaties; nieuwbouw corporaties bijna 60 procent lager in 2018. Studie in opdracht van belanghebbenden. Bron
Taakstellingen Belastingdienst oorzaak Belastinginning en handhaving: Belastingdienst 2026: taakstellingen en herprioritering gaan soms ten koste van handhaving. Bron
Vertrekregeling Belastingdienst oorzaak Belastinginning en handhaving: Commissie-Borstlap: uitstroom bracht continuïteit van vitale processen in gevaar. Bron
Toeslagenaffaire versterkt Belastinginning en handhaving: Capaciteit toezicht staat onder druk door onder meer hersteloperaties. Bron
Fiscale regelingen versterkt Belastinginning en handhaving: Complexe regels en uitzonderingen veroorzaken een deel van het nalevingstekort en maken handhaving complexer. Bron
Gaswinning Groningen oorzaak Vertrouwen in de overheid: Oud-commissaris Van den Berg tegen de enquêtecommissie: het vertrouwen van mensen is hollend de deur uit gegaan. Bron
Toeslagenaffaire oorzaak Vertrouwen in de overheid: Voortgangsrapportage: lange doorlooptijden in het herstel leiden tot frustratie, stress en afnemend vertrouwen. Bron
Woningtekort versterkt Toeslagenaffaire: Huisvesting is een knelpunt bij terugkeer van gedupeerde ouders door de krappe woningmarkt. Bron
Bezuinigingen 2007 tot 2014 versterkt Milieutoezicht: ILT: door taakstellingen 2025 tot 2029 is het toezicht niet overal even intensief. Bron
Nieuwe kolencentrales oorzaak Klimaat en CO2: Kolenverbod ingevoerd omdat CO2-reductie bij kolencentrales nodig is; Onyx alleen al circa 3 Mton CO2 per jaar (kst-32813-936). Bron
Klimaat en CO2 verzwakt Nieuwe kolencentrales: Urgenda-vonnis en klimaatdoelen leidden tot productiebeperking en sluitingssubsidie, met compensatie ten laste van de Staat. Bron

Hypothesen, zonder bron

Nieuwe kolencentrales en Vertrouwen in de overheid: Hypothese: claims en compensaties aan energiebedrijven raken het vertrouwen. Geen bron.
VROM en verhuurderheffing en Woningtekort: Hypothese: opheffing VROM verminderde de regie op volkshuisvesting. Geen bron die dit effect vaststelt.
Taakstellingen Belastingdienst en Toeslagenaffaire: Hypothese: capaciteitsdruk bij de Belastingdienst droeg bij aan de geautomatiseerde fraudeaanpak. Niet door POK als oorzaak vastgesteld in de hier gebruikte bronnen.
Milieutoezicht en Stikstof: Hypothese: zwak milieutoezicht en stikstofproblematiek hangen samen. Geen bron gecontroleerd.
Stikstof en Woningtekort: Hypothese: stikstofuitspraak 2019 vertraagde woningbouw. Plausibel en veel genoemd, maar in deze versie niet aan een bron getoetst.
Toeslagenaffaire en Vertrouwen in de overheid: Hypothese: stapeling van affaires (Groningen, toeslagen) versterkt elkaars effect op vertrouwen. Geen bron die de stapeling meet.

Stop, bron, herstel

Stop. Stop met besluiten waarvan de gevolgen in andere domeinen niet vooraf zijn bekeken.

Bron. Bezuinigingen en heffingen raken uitvoering, wonen, toezicht en vertrouwen tegelijk. Een integrale toets vooraf kan die samenhang zichtbaar maken.

Herstel. Een MKBA achteraf per besluit, en een fonds voor brede welvaart dat kosten tussen domeinen verrekent, kunnen de rekening terugleggen waar die ontstond.