Léonie de Jonge: het hoefijzermodel bagatelliseert extreem-rechts en schetst een vals midden

(foto: Jeroen van der Meyde / Tweede Kamer, Wikimedia Commons, CC BY 4.0)
Nieuws Léonie de Jonge noemt in De Groene van 11 november 2026 het hoefijzermodel misleidend, omdat het extreem-links en extreem-rechts gelijkzet en een zuiver democratisch midden suggereert. Zij beroept zich onder meer op de NCTV en de Duitse Mitte-Studien. Het dreigingsbeeld van juni 2026 bevestigt het ontbreken van een terroristische geweldsdreiging uit links-extremistische hoek, maar houdt jihadisme als belangrijkste component en maakt van extreem-rechts niet de grootste dreiging voor de rechtsstaat; die stap is De Jonges duiding.

In De Groene Amsterdammer van 11 november 2026 bekritiseert politicoloog Léonie de Jonge het hoefijzermodel: de voorstelling dat de uiterste linker- en rechterflank naar elkaar toe buigen en elkaar in hun extremisme raken, met daartussen een democratisch midden. Dat model is volgens haar niet alleen simplistisch, maar ook misleidend. Het bagatelliseert extreem-rechts en wekt de indruk dat extreem-links een even grote, of zelfs grotere, bedreiging voor de democratie vormt. src:2638

De Jonge is hoogleraar onderzoek naar rechtsextremisme aan de Universiteit van Tübingen en schrijft in De Groene de rubriek In Den Haag. Zij ziet het model terug in recente uitspraken in Frankrijk, Duitsland en Nederland. Als voorbeelden noemt zij onder meer president Donald Trump, de Franse premier Sébastien Lecornu, bondskanselier Friedrich Merz, en in Nederland Gidi Markuszower, die volgens haar Jesse Klaver als extreem-links afschilderde. Al die uitspraken, schrijft zij, plaatsen uiterst links en uiterst rechts op één lijn. src:2638

Haar eerste bezwaar is empirisch. De gelijkstelling van beide dreigingen is volgens haar niet vol te houden. Zij beroept zich daarbij op de NCTV, die in Nederland geen dreiging vanuit extreem-links zou zien en geen concrete geweldsintenties, terwijl de grotere bedreiging voor de democratische rechtsstaat van extreem-rechts zou komen. Dat beroep is slechts ten dele houdbaar. In het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland van juni 2026 schrijft de NCTV dat er op dit moment geen terroristische geweldsdreiging uit links-extremistische hoek is, en dat de geweldsbereidheid beperkt is en niet lijkt toe te nemen. Hardere acties blijven volgens de dienst vandalisme, intimidatie of doxing. De belangrijkste component van het dreigingsniveau, dat op 4 blijft, is in dezelfde publicatie echter het jihadisme, niet extreem-rechts. De rechts-terroristische geweldsdreiging bestaat wel, maar blijft al jaren vrijwel gelijk. Wel wijst de NCTV op normalisering van rechts-extremistisch gedachtegoed, die volgens de dienst een voedingsbodem vormt voor geweld, angst, haat en racisme. Die nuance maakt De Jonges waarschuwing tegen bagatellisering herkenbaar, maar de stap naar de grootste bedreiging voor de rechtsstaat is haar duiding, geen letterlijke conclusie van de NCTV. src:2638 src:2639

Haar tweede bezwaar betreft het midden zelf. Het hoefijzermodel suggereert een democratisch centrum waarin antidemocratisch gedachtegoed niet voorkomt. Dat snijdt volgens haar geen hout. Zij wijst op de Duitse Mitte-Studien, waaruit blijkt dat vooroordelen tegen onder meer vluchtelingen, moslims, joden, trans personen en daklozen in alle lagen van de bevolking voorkomen, dus ook in het vermeende midden. De meest recente Mitte-Studie van de Friedrich-Ebert-Stiftung, Die angespannte Mitte uit 2024 en 2025, ondersteunt die lijn in grote trekken: de meerderheid in Duitsland is democratisch ingesteld, maar bepaalde antidemocratische en groepsvijandige opvattingen raken genormaliseerd, ook buiten de flanken. De studie gaat over Duitsland, zoals De Jonge zelf aangeeft, en is geen meting van Nederland. src:2638 src:2640

Ten derde heeft het model volgens haar weinig analytische waarde. Het perst ideologieën in één links-rechtsspectrum en miskent dat links- en rechts-extremisme van verschillende uitgangspunten vertrekken. Extreem-links, schrijft zij, vertrekt doorgaans bij radicale gelijkheid en de opheffing van machtsverhoudingen. Extreem-rechts ziet maatschappelijke ongelijkheid als natuurlijk en wenselijk. Dat is haar typologie, geen officiële indeling van de NCTV of van de Kamer. src:2638

De Jonge ontkent het bestaan van links-extremisme niet, en evenmin wil zij geweld bij protesten of antisemitisme wegwuiven. Haar punt is dat het voortdurend wijzen naar beide flanken extreem-rechts verkleint, ideologische verschillen wegpoetst, en uit het zicht raakt dat discriminerende en antidemocratische overtuigingen ook in het midden kunnen wortelen. De onderbouwing en de politieke consequenties die zij daaraan verbindt, staan in de verdieping.

Verdieping

Hieronder staan de bronnen waarop De Jonge zich beroept, wat die wel en niet zeggen, en welk politiek gevolg zij aan het model verbindt.

Wat de NCTV wel en niet vaststelt

De zin in De Groene dat er volgens de NCTV in Nederland geen dreiging vanuit extreem-links is, noch concrete geweldsintenties, is te stellig. De dienst spreekt over het ontbreken van een terroristische geweldsdreiging uit links-extremistische hoek. Zij meldt tegelijk dat hardere acties uit die hoek voorkomen in de vorm van vandalisme, intimidatie of doxing. De passage over het ontbreken van geweldsintenties slaat in het dreigingsbeeld vooral op de dierenrechtenbeweging, niet als algemene conclusie over alle links-extremistische groepen. src:2639

Ook de rangorde is in het officiële stuk anders dan in de column. De jihadistische dreiging blijft volgens de NCTV het meest bepalend voor het dreigingsniveau. Andere richtingen, waaronder rechts-terrorisme, dragen beperkt bij of zijn gelijk gebleven. De rechts-terroristische dreiging komt vooral van jongeren die online radicaliseren; concrete en vergaande voorbereiding van aanslagen is volgens de dienst zeldzaam. Wie De Jonges tekst leest als zou de NCTV extreem-rechts tot de grootste nationale veiligheidsdreiging uitroepen, leest meer in het dreigingsbeeld dan er staat. src:2639

Tegelijk is haar waarschuwing voor normalisering niet uit de lucht gegrepen. In hetzelfde dreigingsbeeld schrijft de NCTV dat aanjagers van het rechts-extremisme de weerstand tegen hun ideeën willen verkleinen en propaganda voeren met termen als omvolking en remigratie. Die normalisering ondermijnt volgens de dienst de sociale cohesie. Dat is een ander type schade dan een aanslagdreiging, en precies op dat onderscheid leunt De Jonges betoog: het gaat haar niet alleen om terroristisch geweld, maar om de plek van antidemocratische overtuigingen in het openbare debat. src:2639

Het midden en de Duitse meting

De Mitte-Studien van de Friedrich-Ebert-Stiftung meten sinds jaren rechtsextreme, groepsvijandige en antidemocratische houdingen in Duitsland. De editie 2024 en 2025, onder leiding van Andreas Zick van de Universiteit Bielefeld, vindt dat ruim drie kwart van de bevolking rechtsextreme opvattingen afwijst, terwijl tegelijk ongeveer een derde afwijzende houdingen heeft tegenover asielzoekers en langdurig werklozen, en antisemitische en anti-transopvattingen breder voorkomen dan alleen aan de flanken. Wantrouwen in democratische instituties is toegenomen. Dat steunt De Jonges stelling dat een zuiver democratisch midden een vertekening is, althans voor Duitsland. Of dezelfde verdeling in Nederland geldt, maakt noch de studie noch de column hard. src:2640 src:2638

Politieke consequenties en open eindjes

Het hoefijzermodel kan volgens De Jonge door gevestigde partijen worden gebruikt om samenwerking met extreem-rechts te legitimeren. Als de Duitse christendemocratische CDU de samenwerking van SPD en Groenen met Die Linke in Berlijn tot een principiële taboebreuk verklaart, kan dat argument volgens haar worden omgedraaid: waarom dan niet regeren met de AfD. Dat is een waarschuwing over een mogelijke redenering, geen bewijs dat de CDU die stap al zet. De column verbindt die redenering aan de omstreden samenwerking in Berlijn, onder meer vanwege beschuldigingen van antisemitisme en links-extremisme binnen Die Linke. Hoe zwaar die beschuldigingen wegen, onderzoekt zij in dit stuk niet. src:2638

De aangehaalde woorden van Markuszower over Klaver, onder meer de kwalificatie wolf in schaapskleren en de zinsnede over een neomarxistisch kalifaat, staan in de column zonder een in de tekst genoemde primaire vindplaats. Zij worden hier weergegeven als citaat van De Jonge, niet als zelfstandig vastgestelde uitspraak. Hetzelfde geldt voor de letterlijke bewoordingen die zij aan Trump, Lecornu en Merz toeschrijft. src:2638

De kern van de column houdt desondanks stand als stelling, niet als wet: een model dat beide uitersten gelijkzet, verbergt verschillen in omvang, in ideologie en in de plek van antidemocratische ideeën buiten de flanken. Wie dat model gebruikt, moet de officiële dreigingscijfers erbij houden, en onderscheid blijven maken tussen een column en een inlichtingenrapport.

Betrokkenen

Analyses bij dit artikel

Via onderwerp

Via data

Via bronnen

lees hele artikel/document

Deel dit bericht

Blijf op de hoogte en stem mee over voorstellen

Vul je gegevens in om mee te doen

Wilt u uw e-mail hier invoeren?
Wilt u uw postcode hier invoeren?

Door aan te melden ga je akkoord met onze privacyverklaring. We delen je gegevens nooit met derden.

pageviews: 39

tinyurl: link

Gerelateerde berichten

Meer over Democratie

Meer over Democratie & overheid