VPRO Tegenlicht zette op 4 oktober 2026 een gesprek online met de Amerikaanse klimaatjournalist Beth Gardiner, auteur van het boek Plastic Inc. (februari 2026). Haar stelling: de plasticcrisis wordt niet gedreven door consumenten, maar door een industrie die elk jaar meer plastic maakt.

Steeds meer plastic

Plastic wordt gemaakt van olie en gas, en de petrochemische takken van de fossiele industrie voeren de productie op. Volgens de OECD groeide de wereldwijde productie van 234 miljoen ton in 2000 naar 460 miljoen ton in 2019. Zonder nieuw beleid verwacht de OECD bijna een verdrievoudiging tot 1.231 miljoen ton in 2060. Slechts 9 procent van het plastic afval wordt uiteindelijk gerecycled. Op hetzelfde percentage kwam een studie uit 2017 naar al het plastic afval tot en met 2015.

In ons lichaam

Gardiner vertelt hoe Amerikaanse onderzoekers ontdekten dat nonylfenol uit plastic reageerbuisjes borstkankercellen liet groeien alsof er oestrogeen bij zat. Ze publiceerden dat in 1991. Inmiddels worden plastic deeltjes overal in het lichaam gevonden. Onderzoekers van de VU Amsterdam toonden in 2022 voor het eerst plastic deeltjes aan in menselijk bloed. In een Italiaanse studie zat bij 58 procent van de patiënten polyetheen in de plaque van de halsslagader. Zij hadden in de bijna drie jaar daarna ruim vier keer zoveel kans op een hartinfarct, een beroerte of overlijden. Dat is een verband, geen bewezen oorzaak, zegt ook Gardiner. Volgens de kennisagenda van ZonMw ademen we de deeltjes vooral binnenshuis in, en ontbreekt bewijs voor de gezondheidseffecten bij mensen nog.

Schuld bij de consument

De kern van haar verhaal: de industrie heeft de verantwoordelijkheid voor plastic afval verschoven naar de gebruiker. Campagnes tegen zwerfafval en recycling geven ons een goed gevoel, terwijl nieuw plastic uit olie en gas goedkoper en beter blijft dan gerecycled plastic. De kosten voor gezondheid en milieu zitten niet in de prijs, maar komen bij de samenleving terecht. Gardiner pleit daarom voor uitgebreide producentenverantwoordelijkheid, zodat de industrie een deel van die kosten betaalt. Ze waarschuwt dat de sector zijn geld en politieke invloed overal inzet om dat tegen te houden.

Ook in Nederland

Het kabinet zag in 2025 af van een circulaire plasticnorm en van een plasticheffing die 567 miljoen euro per jaar moest opbrengen, na signalen uit de sector over economische weglek. Nederland betaalt de EU wel 80 cent per kilo niet-gerecycled plastic verpakkingsafval, volgens een vrijwel unaniem aangenomen Kamermotie gemiddeld 235 miljoen euro per jaar over 2021 tot en met 2023. Dat geld komt uit de algemene middelen, dus van de belastingbetaler. Het kabinet noemt het wenselijk om producenten financieel verantwoordelijk te maken voor alles wat niet gerecycled wordt, maar verwacht dat een heffing minstens vijf jaar voorbereiding vraagt. Sinds 12 augustus 2026 gelden wel de nieuwe Europese verpakkingsregels.

Duiding Burgerplatform

Stop eerst de groei van plastic dat we niet nodig hebben. Gardiner noemt zelf essentiële toepassingen, zoals steriele operatiehandschoenen, maar ook veel zinloze. Dus geen wegwerp waar herbruikbaar kan, en statiegeld als standaard. Over statiegeld schreven we eerder.

Pak dan de bron aan: afval retour afzender. Maak producenten wettelijk verantwoordelijk voor het voorkomen, hergebruiken en verwerken van hun verpakkingen, en laat wie plastic op de markt brengt de Europese plasticafdracht betalen in plaats van de belastingbetaler. Net als bij PFAS: de vervuiler betaalt.

Werk tegelijk aan herstel: onderzoek naar de gezondheidsschade en de blootstelling binnenshuis, opruimen op kosten van de producenten, en eenvoudige keuzes voor mensen zonder hen de schuld te geven. Over plastic in flessenwater schreven we eerder.

Bron: VPRO Tegenlicht; OECD, Global Plastics Outlook 2022; Geyer e.a., Science Advances 2017; Soto e.a., Environmental Health Perspectives 1991; Leslie e.a., Environment International 2022; Marfella e.a., New England Journal of Medicine 2024; Kamerbrieven 26 september en 19 december 2025; Kamermotie 32852 nr. 348; Belastingplan 2027; Europese Commissie.