Niet het geld ontbreekt, maar de keuzes: toets de nieuwe investeringsinstelling aan brede welvaart
Het Science Park van de Universiteit van Amsterdam, 6 juli 2013. Foto: Jvhertum, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Amsterdam_science_park.jpg). (foto: Jvhertum, CC BY-SA 3.0)
Onbekend
29-9-2026 ESB / Burgerplatform Onbekend
Het kabinet-Jetten steekt 3,3 miljard euro in een Nationale Investeringsinstelling, omdat gebrek aan financiering voor start-ups ‘dé achilleshiel’ van de economie zou zijn. In vakblad ESB liet Jasper H. van Dijk al zien dat ondernemers in Nederland dat gebrek nauwelijks ervaren, en het CPB verwacht een beperkt effect. Burgerplatform vindt: begin bij wat publiek geld moet opleveren voor mensen, natuur, werk en gelijkheid. Stop eerst met regelingen die weinig opleveren, zoals de innovatiebox en fossiele voordelen. Investeer dan in talent, kennis en één Europese markt. En geef de NII pas meer geld als bewezen is dat zij iets toevoegt aan brede welvaart.
Op Prinsjesdag, 15 september 2026, kondigde het kabinet-Jetten een Nationale Investeringsinstelling (NII) aan. Het trekt er 3,3 miljard euro voor uit, afkomstig uit de verkoop van TenneT Duitsland. De reden volgens het kabinet: “Voldoende beschikbaarheid en toegankelijkheid tot (private) financiering voor innovatieve ondernemers en groeibedrijven is dé achilleshiel van de Nederlandse economie.” Op 25 september gaven drie ministers in Amsterdam het startschot. Samen met het geld van Invest-NL en Invest International is er zo’n 6,6 miljard euro aan kernkapitaal. Banken, verzekeraars, vermogensbeheerders en participatiemaatschappijen tekenden een intentieverklaring om mee te financieren. Zij verwachten dat er in de startfase zo ongeveer 30 miljard euro aan investeringen in beeld komt.
Een jaar eerder stelde Jasper H. van Dijk in het economenvakblad ESB al de vraag die onder dit hele plan ligt: is er eigenlijk wel te weinig financiering? Zijn antwoord staat in de titel: Extra financiering voor start- en scale-ups is niet nodig in Nederland. Het stuk verscheen op 8 oktober 2025, toen het vorige kabinet een nationale investeringsbank verkende. Nu die instelling er echt komt, is het actueler dan ooit.
Voor Burgerplatform is dat de aanleiding voor een bredere vraag. Niet alleen: is er een financieringsgat? Maar vooral: wat moet publiek geld opleveren voor mensen, voor de natuur, voor werk en voor gelijkheid? Welvaart is meer dan groei van het bbp. Wie miljarden publiek geld uitgeeft, moet vooraf zeggen welk maatschappelijk probleem dat geld oplost, en hoe we dat meten.
Eerst de feiten
Ondernemers ervaren weinig geldgebrek. Volgens een enquête van de Europese Investeringsbank noemen ondernemers in Nederland, na Denemarken, de toegang tot financiering het minst vaak als hindernis om te investeren. Nederland heeft een van de best ontwikkelde kapitaalmarkten van de EU, schrijft Van Dijk.
Buitenlands kapitaal vindt Nederland al. Bij grote financieringsrondes van meer dan 100 miljoen euro waren tussen 2018 en 2023 bij 85 procent van de deals internationale investeerders betrokken. Bij kleinere rondes was dat 37 tot 68 procent (Techleap). Durfinvesteerder Prime Venture stopte volgens het FD (januari 2025) zelfs met een fonds, omdat het geen geschikte investeringen kon vinden.
De claim van een ‘scale-up-gat’ rust op een smalle basis. Volgens Van Dijk bouwen het IBO Bedrijfsfinanciering, een Kamerbrief van Economische Zaken en de verkiezingsprogramma’s van CDA en VVD allemaal voort op één rapport van Techleap. Dat telt het aantal scale-ups op één moment. Het zegt weinig over de vraag of start-ups doorgroeien, en nog minder over de oorzaak als dat niet gebeurt.
Het IBO ziet wel een knelpunt, maar een smal. Het ambtelijke onderzoek Kies voor baten (2024) concludeert dat bedrijfsfinanciering “op hoofdlijnen goed” verloopt. Het ziet twee knelpunten: grote, risicovolle rondes vanaf ongeveer 50 miljoen euro voor scale-ups, en kleine kredieten onder 1 miljoen euro voor het mkb.
Het probleem zit vooral in het rendement. Kapitaal gaat naar waar het het meeste oplevert. Sinds de eeuwwisseling liggen de verwachte rendementen in de Verenigde Staten hoger dan in de EU (Gros e.a., 2024). Een belangrijke reden is de versnipperde Europese markt. Volgens het IMF werken de belemmeringen tussen EU-landen als een invoerheffing van 40 procent op goederen en 110 procent op diensten.
Talent is de echte schaarste. De VS onderscheidt zich vooral door veel beschikbaar talent (OESO, 2025). Amazon koos voor zijn tweede hoofdkantoor niet de staat met de hoogste subsidies, maar Virginia, met de hoogste concentratie technisch opgeleiden buiten de Westkust.
Overheidsgeld in durfkapitaal stelde vaak teleur. Van Dijk wijst op onderzoek van Lerner (2009): historisch leidde het vooral tot teleurstellingen als de overheid zich in de durfkapitaalmarkt mengde. Een investeringsbank kan wel om andere redenen nut hebben, bijvoorbeeld om regelingen onder één loket te bundelen.
Het CPB verwacht een beperkt effect. Op 18 september 2026 schreef het Centraal Planbureau dat een NII vooral kan helpen om financiering voor bedrijven toegankelijker te maken. Voor verduurzaming, defensie en infrastructuur zijn subsidies, normering en beprijzing vaak geschikter. Gebrek aan personeel of stikstofruimte is waarschijnlijk een groter obstakel dan gebrek aan geld. En als de NII zelf gaat lenen, wordt de impact niet vanzelf groter. Wij schreven daar eerder over in CPB dempt verwachtingen bij nieuw investeringsfonds en in CPB: nationale investeringsinstelling zonder scherp doel is een verkapte subsidie.
De vraag die ontbreekt: welvaart voor wie?
Het ESB-stuk en het kabinet verschillen van mening over het middel, maar delen het doel: meer productiviteit en groei. In het persbericht over de start van de NII staat dat de instelling “investeringen getval.parsetemplate:Column 'gaat' does not belong to table Table.: fields:id, article_id, datum, title, shortname, article_per, summary, article_description, article, article_url, article_imageurl, article_imagecredit, externalurl, imageUrl, article_videostart, article_videoend, imageDescription, article_imageWidth, article_imageHeight, article_imageAlt, bron, siteid, created, creator, changed, changer, locked, locker, article_approved, article_approver, changedfields, keywords, facebook, twitter, article_type, article_comment, article_onstartpage, article_views, article_lastview, article_area, article_rank, article_onsubsites, article_entity, img_thumbnail, bcols, article_code, article_subject, article_name, href, breadcrumb, breadcrumbnolink, breadcrumbnolink_en, subject_name, subject_theme, theme, themeid, entity_name, entity_shortname, subjectshortname, reference_name, referenceshortname, article_reference, theme_name, theme_shortname, articletype_name, articletype_class, author, article_references, alternator, rowid, doen die economische groei aanjagen”. Brede welvaart komt er niet in voor. Het rapport-Wennink, waaruit de wens voor een investeringsbank en de vier gekozen domeinen komen, kreeg eerder dezelfde kritiek: te smal, met groei als doel (zie Het rapport-Wennink is geen goed kompas voor Nederland).
Brede welvaart kijkt verder. Het CBS meet elk jaar hoe het gaat met ons leven hier en nu, met de kansen van latere generaties en met onze invloed op mensen elders. De Monitor Brede Welvaart van 20 mei 2026 laat zien dat het vertrouwen in andere mensen en in instituties in 2025 is gedaald, dat jongeren nog steeds een lagere brede welvaart hebben, en dat Nederland binnen Europa het hoogste stikstofoverschot heeft. Een start-up die groeit, verbetert dat niet vanzelf. Soms wel: een bedrijf dat water zuivert, de zorg lichter maakt of energie bespaart. Soms niet, of zelfs averechts. Voor publiek geld maakt dat het verschil.
Daarom vindt Burgerplatform: begin niet bij het geld, maar bij het doel. En kijk dan eerst naar wat de overheid nu al uitgeeft of misloopt.
Eerst stoppen: publiek geld dat weinig oplevert
Voorkomen is beter dan genezen. Voordat er nieuw geld bij komt, moet de overheid stoppen met regelingen die weinig opleveren of het probleem groter maken.
Bouw de innovatiebox af, of maak hem veel gerichter. Via deze regeling betalen bedrijven 9 procent vennootschapsbelasting over winst uit eigen uitvindingen. Dat kost de schatkist volgens de Miljoenennota 2027 naar schatting bijna 3,2 miljard euro in 2027. De laatste evaluatie (SEO en Dialogic, over 2010-2019) is hard over het innovatiedoel: “beperkt doeltreffend” en “niet doelmatig”. Eén euro belastingvoordeel levert ongeveer 28 eurocent extra speur- en ontwikkelingswerk op. Bij de WBSO, een korting op de loonkosten van onderzoekers, is dat ongeveer 70 eurocent. Circa 75 procent van het voordeel ging in 2022 naar de tien grootste gebruikers. Zweden haalt een vergelijkbaar of hoger niveau van R&D zonder innovatiebox, al heeft het wel een lager algemeen tarief. De begrotingsregels zeggen dat een negatief geëvalueerde regeling in principe wordt afgeschaft of versoberd, tenzij het kabinet uitlegt waarom niet. Toch noemt de Miljoenennota 2027 als opvolging alleen een verruiming van het forfait voor het mkb. Instrument: beperk het open-einde-karakter en verschuif het geld stap voor stap naar de WBSO en gerichte subsidies, twee opties uit de evaluatie zelf. Neveneffect: grote bedrijven wegen de box mee bij de vraag of zij onderzoek in Nederland houden of uitbreiden. Een voorspelbaar afbouwpad van meerdere jaren beperkt dat risico.
Bouw fossiele voordelen af. De overheid geeft via belastingkortingen, vrijstellingen en subsidies voordelen aan het gebruik van fossiele energie. Het budgettair belang daarvan is volgens de Miljoenennota 2027 29,6 miljard euro in 2026. Dat is een brutobedrag: bij afschaffing komt niet alles binnen, omdat bedrijven en mensen hun gedrag aanpassen. Maar het laat zien hoe groot de voorsprong van de oude economie is. Zolang vervuilen goedkoper is dan schoon werken, renderen schone vernieuwers minder, en gaat kapitaal liever naar wat al bestaat. Ankie van Wersch van ondernemersplatform Future Up zei het in november 2025 zo: “Zo gaan er nog steeds subsidies naar fossiele bedrijven, terwijl innovatieve, duurzame start-ups moeilijk kapitaal kunnen krijgen voor opschaling” (zie 100 CEO’s: kies voor de economie van de toekomst). Instrument: een wettelijk vastgelegd afbouwpad per regeling, met een sociaal vangnet voor huishoudens met een laag inkomen.
Geen extra schuld voor de NII zonder bewijs. Het kabinet houdt de mogelijkheid open dat de NII ook vreemd vermogen aantrekt. Het CPB waarschuwt dat meer geld niet automatisch meer investeringen oplevert waarbij de NII echt verschil maakt. Instrument: leg in de oprichtingswet vast dat de NII pas extra mag lenen of nieuw kapitaal krijgt als een onafhankelijke evaluatie de meerwaarde (additionaliteit) heeft aangetoond. Geef het startkapitaal in delen vrij.
Dan bij de bron: talent, kennis en één Europese markt
Als geld niet het grootste probleem is, moet de overheid de echte oorzaken aanpakken. Van Dijk noemt ze: talent, universiteiten en het beter benutten van hun onderzoek, een sterk ecosysteem voor ondernemers en een betere Europese interne markt. Burgerplatform voegt toe: richt die vernieuwing op wat de samenleving nodig heeft.
Talent eerst. De coalitie van D66, VVD en CDA trekt structureel 1,5 miljard euro uit voor onderwijs en onderzoek, onder meer om bezuinigingen van het vorige kabinet terug te draaien, en wil een talentstrategie. Dat is de goede richting. Houd die vast, ook voor vakmensen in techniek en ict, die de nieuwe bedrijven nodig hebben en die nu al schaars zijn.
De overheid als eerste klant voor maatschappelijke opgaven. Het kabinet start het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI), met 500 miljoen euro om ‘launching customer’ te zijn van innovatieve bedrijven. Dat pakt de vraagkant aan, waar volgens Van Dijk het echte probleem zit: te weinig kansrijke investeringen. Koppel die inkoop aan brede welvaart: schoon drinkwater, minder stikstof, minder druk op de zorg, energiebesparing. Dan groeit een markt die de samenleving echt helpt. Zie ook econoom Mariana Mazzucato over de overheid als investeerder en vernieuwer.
Eén Europese markt. Voor een start-up telt hoe groot de markt is die zij kan bedienen. Nederland moet in Brussel vooroplopen bij het slechten van de belemmeringen die het IMF berekende, vooral voor diensten. Dat sluit aan bij het pleidooi van Enrico Letta (2024) om de interne markt verder te integreren. En steun een kapitaalmarktunie die geld laat stromen naar Europese landen waar het echt ontbreekt.
Een scherp mandaat voor de NII. Als de NII er komt, beperk haar dan tot het knelpunt dat het IBO wel vond: grote, risicovolle groeirondes. Leg vast dat elke investering additioneel is, en dat de NII rapporteert over banen, uitstoot, natuur en de verdeling van de opbrengst, niet alleen over rendement.
Pas daarna: bijsturen en herstellen
Ook goed beleid gaat soms mis. Daarom hoort herstel erbij, maar pas als de stop- en bronmaatregelen staan. Laat na drie jaar onafhankelijk meten wat de NII heeft opgeleverd, ook voor brede welvaart, en maak dat openbaar. Stop met investeringen die niets toevoegen. En zorg dat een deel van de winst terugvloeit naar de samenleving als publiek geld een bedrijf groot heeft gemaakt, bijvoorbeeld via een publiek aandeel in de opbrengst. Burgerplatform werkt zelf aan zo’n toets: het Fonds Brede Welvaart rekent met een maatschappelijke kosten-batenanalyse uit wat een euro oplevert voor mensen en natuur.
Wat het onderwerp raakt
Werk en personeel. Het CPB noemt gebrek aan personeel een groter obstakel dan gebrek aan geld. Het IBO waarschuwt dat breed publiek financieren de concurrentie om schaarse arbeid en ruimte vergroot, met het risico dat middelen “niet op de meest productieve plekken terechtkomen”. Een technicus kan maar op één plek tegelijk werken: bij een nieuwe fabriek, bij de netbeheerder of bij de installateur van warmtepompen.
Natuur en stikstof. Stikstofruimte is volgens het CPB een groter knelpunt voor investeringen dan kapitaal. Wie ruimte wil voor nieuwe bedrijven, moet de natuur herstellen en de uitstoot verlagen. Anders loopt ook het beste bedrijf vast bij de vergunning.
Energie. Het kabinet noemt de aanpak van netcongestie en de betaalbaarheid van energie zelf “cruciaal” voor een innovatieve economie. Een scale-up zonder stroomaansluiting groeit niet, hoeveel kapitaal zij ook heeft.
Gelijkheid. De innovatiebox laat zien hoe fiscaal voordeel zich ophoopt bij een klein aantal grote bedrijven. Bij publieke investeringen moet vooraf duidelijk zijn wie de risico’s draagt en wie de winst krijgt.
Democratie en begroting. Geld dat via een investeringsinstelling loopt, is minder zichtbaar dan een subsidie op de begroting. Accepteert de NII een lager rendement dan de markt, dan is dat volgens het CPB feitelijk een “impliciete subsidie”. Openheid over doelen en resultaten is dus geen bijzaak.
Europa en geopolitiek. Het kabinet wil met de NII de economische weerbaarheid en strategische autonomie versterken. Dat lukt beter met een grotere Europese markt en meer talent dan met een nationale pot geld alleen.
Een betere toekomst: welvaart als maatstaf
Stel je Nederland in 2030 voor. Elke euro aan steun voor bedrijven, fiscaal of via de NII, heeft een openbaar doel en wordt gemeten aan brede welvaart. De innovatiebox is omgebouwd tot gerichte steun voor onderzoek. Fossiele voordelen zijn grotendeels afgebouwd, zodat schone vernieuwers eerlijk kunnen concurreren. Universiteiten en hogescholen leiden genoeg mensen op. De overheid koopt als eerste klant oplossingen voor schoon water, gezonde lucht en betaalbare zorg. En een start-up uit Delft of Eindhoven verkoopt zonder gedoe in heel Europa. Dat is geen utopie, maar Truetopia: een voorstelbare toekomst, gebouwd op feiten. Burgerplatform vraagt:
Doel eerst: een brede-welvaarttoets en een eis van additionaliteit in de oprichtingswet van de NII.
Stoppen met wat niet werkt: een afbouwpad voor de innovatiebox, met verschuiving naar de WBSO en gerichte subsidies.
Eerlijke concurrentie: een wettelijk afbouwpad voor fossiele voordelen, met een sociaal vangnet.
Geen geld zonder bewijs: startkapitaal in delen, en geen extra lening voor de NII zonder onafhankelijke evaluatie.
Talent en kennis: de talentstrategie en de investeringen in onderwijs en onderzoek structureel vasthouden.
Vraag creëren: het NADI inzetten als eerste klant voor maatschappelijke opgaven.
Eén markt: Nederland als trekker bij het slechten van de belemmeringen binnen de Europese interne markt.
Openheid: een jaarlijkse, openbare rapportage over wat publieke investeringen opleveren voor werk, natuur, klimaat en gelijkheid.
Van Dijk concludeert dat de overheid de start-upsector “waarschijnlijk beter getval.parsetemplate:Column 'kan' does not belong to table Table.: fields:id, article_id, datum, title, shortname, article_per, summary, article_description, article, article_url, article_imageurl, article_imagecredit, externalurl, imageUrl, article_videostart, article_videoend, imageDescription, article_imageWidth, article_imageHeight, article_imageAlt, bron, siteid, created, creator, changed, changer, locked, locker, article_approved, article_approver, changedfields, keywords, facebook, twitter, article_type, article_comment, article_onstartpage, article_views, article_lastview, article_area, article_rank, article_onsubsites, article_entity, img_thumbnail, bcols, article_code, article_subject, article_name, href, breadcrumb, breadcrumbnolink, breadcrumbnolink_en, subject_name, subject_theme, theme, themeid, entity_name, entity_shortname, subjectshortname, reference_name, referenceshortname, article_reference, theme_name, theme_shortname, articletype_name, articletype_class, author, article_references, alternator, rowid, stimuleren met ander beleid”. Burgerplatform gaat een stap verder. De vraag is niet alleen hoe we meer start-ups krijgen, maar welke vernieuwing we samen willen betalen, en wat die oplevert voor iedereen. Wie 3,3 miljard euro publiek geld inzet, moet dat vooraf kunnen zeggen.
Bron: J.H. van Dijk, ‘Extra financiering voor start- en scale-ups is niet nodig in Nederland’, ESB 111(4857), 8 oktober 2025 (esb.nu), met de daarin aangehaalde bronnen (EIB, Techleap, FD, IMF, Gros e.a., OESO, Berube, Lerner, Letta). Aanvullend: CPB, De Nationale Investeringsinstelling: doelen en keuzes (18-09-2026); Rijksoverheid, Prinsjesdag 2026 (15-09-2026) en startschot Nationale Investeringsinstelling (25-09-2026); NRC en De Telegraaf (25-09-2026); IBO Bedrijfsfinanciering ‘Kies voor baten’ (2024) en kabinetsreactie (Kamerstuk 32 637, nr. 658); SEO en Dialogic, Evaluatie van de innovatiebox 2010-2019, kabinetsbrief 18-12-2023 (Kamerstuk 36 418, nr. 127) en antwoorden aan de Eerste Kamer (28-05-2024); Miljoenennota 2027, bijlagen fiscale regelingen en fossiele voordelen (Kamerstuk 37 020, nr. 2); CBS, Monitor Brede Welvaart en SDG’s 2026 (20-05-2026); coalitieakkoord D66, VVD en CDA, budgettaire bijlage (januari 2026); Future Up (november 2025).
Foto: Jvhertum, CC BY-SA 3.0, via Wikimedia Commons. Het Science Park van de Universiteit van Amsterdam (juli 2013).
