Ondanks een dalende afzet van gewasbeschermingsmiddelen (7,5 mln kg werkzame stof in 2023, 31% van 2011, CBS/CLO) daalt het werkelijke gebruik minder hard (structureel ~50% van de afzet) en groeit het areaal intensief bespoten teelten. RIVM meet bij omwonenden (30% van de bevolking woont <250m van landbouwgrond) verhoogde blootstelling: 10x hogere luchtconcentraties, 5x hoger huisstof, en detectie van meerdere stoffen (o.a. chloorprofam 82%) in urine. RIVM noemt het verband tussen gewasbeschermingsmiddelen en neurodegeneratieve ziekten (Parkinson) 'plausibel', zonder dat er een Nederlands kwantitatief risicocijfer (odds ratio) beschikbaar is. Waterkwaliteitsdoelen (Gezonde Groei, Duurzame Oogst: 90% reductie normoverschrijding) zijn niet gehaald; het ecologisch risico concentreert zich in 3 insecticiden die 90% van het risico vormen bij 0,1% van het verbruiksvolume.
Het toelatingsstelsel toetst per werkzame stof op basis van 'veilig tenzij schadelijkheid bewezen' in plaats van het grondwettelijk beschikbare voorzorgbeginsel; de bewijslast ligt hiermee feitelijk bij de samenleving. Er is geen wettelijk instrument dat producenten van pesticiden laat meebetalen aan de milieu- en (potentiele) gezondheidsschade (geen producentenverantwoordelijkheid, in tegenstelling tot bijvoorbeeld verpakkingen). Daarnaast schiet de handhaving van bestaande voorschriften structureel tekort (zie Analysis Handhaving milieuwetten, subject 78), waardoor zelfs de huidige, niet-voorzorgsgerichte norm onvoldoende wordt gecontroleerd.
Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.
Correctie of aanvulling voorstellenZie policy_effect en datapoint-records voor de kwantitatieve onderbouwing per bron (CBS/CLO afzet- en gebruikscijfers, RIVM-omwonendenonderzoek 2019-0052, RIVM 2021-0153/2022-0089 over neurodegeneratieve ziekten, CLO-waterkwaliteitsindicator, PBL 2018/2019). Twee concrete hiaten (zie Action-tickets): (1) geen Nederlandse odds ratio/relatief risico voor het pesticiden-Parkinson-verband, (2) geen recente CE Delft-achtige MKBA die gangbare versus biologische/geintegreerde gewasbescherming in Nederland doorrekent.
Zie ana:43 (PFAS, subject 141) voor het volledige bronhoofdstuk TFA uit bestrijdingsmiddelen. Kern (src:402-406, src:409; dp:480, dp:481, dp:484, dp:485, dp:486, dp:488):
- De afzet van PFAS-houdende middelen steeg van 250.000 kg werkzame stof (2022) naar 456.000 kg werkzame stof (2024) (LVVN-afzet per werkzame stof, src:412; dp:480, dp:492). Daaruit komt jaarlijks ten minste 21.000 kg TFA vrij.
- Grondwaterbeschermingsgebieden leveren twee derde van het drinkwater.
- Het Ctgb herbeoordeelt 46 middelen (40% van de toegelaten PFAS-middelen, 64% van het volume). De besluiten vallen uiterlijk 30-04-2028, daarna maximaal 18 maanden respijt.
- Lacune: 60% van de toegelaten PFAS-middelen is niet op TFA-vorming beoordeeld.
- Denemarken trok in 2025 33 middelen met 6 werkzame stoffen in.
Dit verandert het beeld van deze analyse. Een dalende totale afzet (7,5 mln kg werkzame stof, dp:74) gaat samen met een sterk stijgend gebruik van PFAS-middelen, en de schade verschuift naar onomkeerbare ophoping van TFA in het grondwater.
Beleidsopties in de volgorde stop, bron, herstel (RuleId 10). Eerst gecontroleerd welke policies al bestaan: pol:123 (voorzorg/bewijslast), pol:146 (heffing naar giftigheid), bij ana:43 pol:124/pol:125.
- pol:180 (nieuw): geen TFA-vormende PFAS-middelen in grondwaterbeschermingsgebieden, via Ctgb-gebruiksvoorschrift en een verbod onder de Omgevingswet.
- pol:181 (nieuw): versnelde nationale uitfasering naar Deens voorbeeld, inclusief flonicamid (ca. 9% van het NL-volume, buiten de Ctgb-herbeoordeling) en met een kortere respijttermijn.
- Heffing naar schadelijkheid: bestaat al als pol:146. Het Deense model (gedifferentieerd sinds 2013; sinds 1-4-2023 140 DKK per belastingseenheid per kg/l middel + 20 DKK per kg/l werkzame stof, dp:490) is het ontwerpvoorbeeld; het effect was een load-daling van 16% (dp:207). Er is geen nieuwe policy gemaakt en geen NL-omrekening in euro's.
- pol:182 (nieuw): dataplicht TFA-vorming voor alle PFAS-middelen plus cumulatietoets.
- pol:183 (nieuw, concept, ReliabilityClass 2): omschakelsteun en versnelde toelating van groene alternatieven. De CLM-analyse van alternatieven voor consumptieaardappel is niet geverifieerd en niet opgenomen.
HERSTEL: drinkwaterzuivering (omgekeerde osmose, ca. 20% afvalwaterstroom; Haskoning/IenW zwaarste scenario EUR 4,4 mld + 340 mln/jr voor grondwaterwinningen) staat in ana:43 als vermeden-kostenpost en voorstel, niet als budgetitem.
Effecten van pol:180-183 zijn niet gekwantificeerd: daarvoor is geen bron gevonden.
Onzekerheden: flutolanil heeft een hoog worst-case TFA-vormingspotentieel (UBA 2025, src:409), maar vorming is empirisch niet aangetoond en niet NL-specifiek onderzocht. Flutolanil zit niet in de Ctgb-herbeoordeling. De Deense tarieven zijn geverifieerd (src:406).
Scores: E_Escalation_Risk van 6 naar 7 (onomkeerbare TFA-ophoping in grondwater, winningsdiepte binnen 20 jaar); S (7) en C (6) blijven gelijk.
Een registerstudie van Universiteit Utrecht en Radboudumc (Lancet Regional Health - Europe, januari 2026, src:2213) telde 22.343 nieuwe Parkinsondiagnoses in 2017-2022: gemiddeld 21,8 per 100.000 persoonsjaren, licht dalend (dp:1950). De incidentie was het hoogst in Friesland en Groningen en het laagst in Zeeland en Limburg. De ruimtelijke clustering sluit op ecologisch niveau niet aan bij luchtverontreiniging, landbouwactiviteit of verstedelijking (dp:1951). De studie gebruikt het adres bij diagnose en heeft geen individuele blootstellingsgegevens; ze kan een rol van gewasbescherming dus niet aantonen of uitsluiten. De auteurs bevelen individueel onderzoek naar onder meer pesticiden aan. Incidentie per provincie, naar geslacht: dp:1953 en dp:1955 tot en met dp:1965; bijvoorbeeld Groningen mannen 31,4 en vrouwen 17,1, Zeeland mannen 23,5 en vrouwen 9,2 per 100.000 persoonsjaren.
De Gezondheidsraad (advies 2020/10, src:2219) stelt dat internationale meta-analyses alle een significant verhoogd Parkinsonrisico tonen bij blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen, over het algemeen tot een factor 2, maar dat deskundigen een oorzakelijk verband niet bewezen achten (dp:1966). Nederlands onderzoek geeft volgens de raad geen duidelijke aanwijzingen, is beperkt van omvang en neemt de ongerustheid niet weg; de raad adviseert voorzorg. Een Nederlandse odds ratio of relatief risico ontbreekt daarmee nog steeds; de factor 2 is een internationale bovengrens, geen Nederlandse schatting.
Hypothese van een derde (src:2214, LinkedIn, opinie): het verschil zou samenhangen met drinkwater uit lokaal grondwater in het noorden tegenover oppervlaktewater uit Maas/Biesbosch in Zeeland. De studie onderzoekt drinkwater niet. Tegenwerping: Biesbosch-water wordt ook in Zuid-Holland Zuid gedronken, en de studie meldt voor de centraal-westelijke provincies een incidentie rond het landelijk gemiddelde. Bewijs voor een causaal verband via drinkwater ontbreekt; het blijft een hypothese. Zie ana:62 voor de drinkwaterroute.
Per maatregel het welvaartssaldo (vóór overlapcorrectie) en daaronder elke effectregel: bandbreedte, klasse, thema, rekenregel en bron. Overdrachten en begrotingsposten staan erbij, maar tellen niet in het welvaartssaldo.
€ 4 mln tot € 30 mln per jaar
Middenwaarde € 13 mln · prijspeil 2025 · vanaf 2028
Correctie voorstellen€ 3 mln tot € 20 mln per jaar
Middenwaarde € 9 mln · prijspeil 2025 · vanaf 2030
Correctie voorstellen−€ 187,6 mln per jaar
Nog geen bandbreedte: één schatting
Correctie voorstellen€ 187,6 mln per jaar
Nog geen bandbreedte: één schatting
Correctie voorstellenDeze effecten hebben nog geen bedrag en tellen niet mee in de bedragen hierboven. Klik door naar de effectregel.