Nederland verhoogt de defensie-uitgaven van EUR 27,7 mld (2,02% bbp) in 2026 naar 3,5% bbp vanaf 2035: structureel EUR 19,3 mld per jaar extra (CPB/PBL/SCP). De NAVO motiveert dit met de langetermijndreiging van Rusland, dat in 2025 naar schatting 7,5% van zijn bbp aan defensie besteedde. Het CPB schat de economische multiplier voor Nederland dicht bij nul; de planbureaus zien verdringing, risico op onderuitputting en prijsopdrijving, druk op personeel (minimaal 122.000 mensen) en ruimte, en ombuigingen op zorg, sociale zekerheid en ontwikkelingssamenwerking in hetzelfde pakket. Tegelijk ontbreekt een Europese diplomatieke strategie voor oorlog en vrede met Rusland (Clingendael, AIV). De oorlog in Oekraine kostte tot eind 2025 USD 195 mld aan directe schade en USD 667 mld aan verliezen (RDNA5).
(1) Sturen op een inputnorm (percentage bbp) in plaats van op benodigde capaciteit en doelmatigheid; het kabinet wil de norm wettelijk verankeren. (2) Een veiligheidsdilemma: wederzijdse bewapening vergroot kosten en escalatierisico, terwijl wapenbeheersing en vertrouwenwekkende maatregelen grotendeels stilliggen. (3) Europa laat het diplomatieke initiatief aan Oekraine, de VS en Rusland (Clingendael 2026); onderhandelings- en verificatie-infrastructuur is onderontwikkeld. (4) Beperkte transparantie over besteding en fiscale onzichtbaarheid van militaire emissies en brandstofvrijstellingen (analysis 32). Rusland is en blijft de agressor; afschrikking is volgens NAVO, AIV en Clingendael een voorwaarde voor geloofwaardige diplomatie.
Bandbreedte: we maken onzekerheid zichtbaar. Je ziet steeds de laagste en de hoogste onderbouwde schatting. De balk toont die bandbreedte; het streepje is de middenwaarde, als die bekend is. Klik op een bedrag om te zien waar het vandaan komt.
Deze databank is een open project: iedereen kan de cijfers controleren en verbeteren. Daarom laten we bij elk cijfer zien hoe sterk het onderbouwd is.
Correctie of aanvulling voorstellen: met de knop stuur je een e-mail met het record en de pagina al ingevuld. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd, en elke wijziging wordt gelogd.
Dit is geen bedrag per jaar en geen verwachte waarde, maar de geschatte schade als het scenario zich één keer voordoet. Vergelijk het daarom niet met de jaarbedragen hierboven.
Geen MKBA-uitkomst. Dit is de grootte van de geldstroom waar deze analyse over gaat, niet de schade of het welvaartseffect.
Open data: help mee. Zie je een fout, een betere bron of een ontbrekend cijfer in deze analyse? Stel een correctie of aanvulling voor. Voorstellen worden alleen door een mens beoordeeld en doorgevoerd; elke wijziging wordt gelogd.
Correctie of aanvulling voorstellenDeze analyse zet de kosten van oorlogsvoorbereiding en van escalatie naast de baten van diplomatie, voor de verhouding Rusland-Europa. Toon: feitelijk. Rusland is de agressor in Oekraine; afschrikking is nodig. De vraag is niet of Nederland zich verdedigt, maar of het geld, personeel en ruimte doelmatig worden ingezet en of diplomatie dezelfde ernst krijgt. Mandaat 17 (Vrede & Ontspanning) is gekozen omdat het expliciet de-escalatie naast erkende afschrikking plaatst en vraagt de volledige kosten van militarisering mee te wegen; dit sluit aan bij analyses 32, 33 en 57 onder hetzelfde mandaat.
Stop (bestaand beleid dat het probleem vergroot): policy 188 herijking 3,5%/5%-inputnorm naar capaciteitsdoelen bij de NAVO-herziening 2029, geen wettelijke verankering van een percentage; stop 2 = bestaande policy 114 (accijns- en ETS-vrijstelling militaire brandstof sluiten, schaduwprijs CO2; analysis 32) - niet gedupliceerd; het budgettair belang staat niet in de Miljoenennota 2027 (bijlage fiscale regelingen) en loopt via Action 45. Verder policy 170 (wapenexport, analysis 55) en 172 (geen regime change zonder mandaat, analysis 57).
Bron: policy 189 Europese vredes- en onderhandelingsinfrastructuur (afdwingbare garanties, OVSE-verificatie, langetermijnstrategie Rusland; AIV/Clingendael), met als huidige basis OVSE 6,0 mln, Stabiliteitsfonds 63,7 mln en vredesprocessen 53,7 mln (policy_budgetitem 42, 40, 43); policy 190 wapenbeheersing, vertrouwenwekkende maatregelen en militaire risicobeheersing naast afschrikking, basis 11,7 mln (policy_budgetitem 41). Na het wegvallen van CFE en New START is er geen werkend verdragskader meer voor conventionele en strategische wapens tussen Rusland en het Westen (dp 540). Clingendael noemt wapenbeheersing via het OVSE-instrumentarium als optie, met als nadeel dat het zonder krachtige, door militaire capaciteit ondersteunde Europese positie als zwakte kan worden gezien (source 422, p.11; denktank). Breder: policy 171 (conflictpreventie, analysis 55).
Herstel: policy 191 doelmatigheid en transparantie van de extra uitgaven (jaarlijkse brede-welvaartstoets, openbare uitsplitsing, onderuitputting valt vrij); policy 115 groene wederopbouw (analysis 33). Dienmodel-waarborgen: policy 186 (hangt nog aan analysis 32; zie ticket 240/255).
Beslag: EUR 19,3 mld/jr extra vanaf 2035 bovenop 27,7 mld; minimaal 122.000 mensen, vooral uit krappe sectoren (ICT, zorg, techniek, transport); meer ruimte voor oefenterreinen ten koste van o.a. natuur en recreatie, met ruimere afwijking van de Omgevingswet via de Wet op de defensiegereedheid (dp 523, sources 331 en 429). Economische opbrengst per defensie-euro volgens CPB ca. 0; de baat is veiligheid, die niet in euro is uitgedrukt.
Een officiele vergelijkende doorrekening van de brede-welvaartsopbrengst per euro over domeinen heen bestaat niet (uitgezocht in Action 257/258). De planbureaus beschrijven synergieen en afruilen alleen kwalitatief (source 331, p.35-38; afruil defensie tegenover arbeidsmarkt en ruimte p.37) en de Aanvulling Leidraad MKBA brede welvaart geeft alleen de methode per maatregel (source 400). Deze vergelijking blijft dus kwalitatief; de planbureaus leggen ook geen een-op-een dekkingsrelatie tussen defensie en de genoemde ombuigingen.
Verdrongen dossiers met een hogere of gelijke score (S+E; deze analyse 9+8): hoger - 4 Acute armoede-escalatie (10+10), 11 Escalatie door boetestapeling (10+10); gelijk - 3 Zorg-bureaucratie (9+8, zelfde zorgpersoneel), 5 Energie-afhankelijkheid (8+9), 19 Fossiele subsidies (9+8). Relevant maar lager: 46 Netcongestie, 49 Toeslagen, 50 Zorgstelsel, 55 Migratie (ODA). Scores zijn indicatieve expertscores, geen brede-welvaartsrendement.
32 (klimaatkosten militarisering), 33 (wederopbouw), 55 (migratie, policies 170/171), 57 (regime change, policy 172), 5 (energie-afhankelijkheid), 19 (fossiele subsidies), 45 (NII), 61 (ruimteclaim). Ticket 240 (dienstplicht/3,5%-norm) is verwerkt via dp 510/511/522/523 en policies 188/191; open data uit ticket 148 hergebruikt en geactualiseerd (dp 506 vervangt 22 mld = 2%; dp 509 vervangt de PPP-tabel in subject 125; dp 538 verifieert het SIPRI-cijfer voor Nederland).
Alle velden zijn bedragen per jaar in euro (MIO = dezelfde bedragen in miljoenen), niet contant gemaakt en niet kansgewogen, net als in andere analyses (bv. 19, 44, 46). Contant maken (disconto 2,8% tot jaar 35, daarna 1,8%; source 33) is niet gedaan, omdat geen van de reeksen een betrouwbare looptijd of kans heeft.
Betrouwbaarheidsklasse 3 (niet extern getoetst): de uitgaven zijn onderbouwd, maar de maatschappelijke kosten zijn internationaal en onvolledig en het risico is een scenario met lage betrouwbaarheid.
Niet officieel beschikbaar: budgettair belang van de militaire brandstofvrijstellingen (niet in MN2027-bijlage; Action 45); officiele NL-raming van de kosten van een escalatie Rusland-NAVO (alleen CPB-scenario 2022; het risicoveld gebruikt daarom scenario's van Bloomberg Economics en Kiel, zie Bedragvelden); NL/EU-kosten-batenstudie van diplomatie; vergelijkende brede-welvaartsopbrengst per euro over domeinen. Deze punten blijven kwalitatief (besluit in Action 266). Verder onbekend: de benodigde capaciteit (NAVO-capaciteitsdoelen zijn vertrouwelijk) en de omvang van een ophoging voor policies 189/190.
S/C/E ongewijzigd (9/9/8): het wegvallen van CFE en New START bevestigt het stilliggen van de wapenbeheersing dat al in de RootCause en E=8 zat; de nieuwe budget- en scenariocijfers veranderen de ernst of complexiteit niet.
Som van de referentie-effecten (huidig beleid) hieronder. Placeholders zonder bedrag tellen niet mee.
Per maatregel het welvaartssaldo (vóór overlapcorrectie) en daaronder elke effectregel: bandbreedte, klasse, thema, rekenregel en bron. Overdrachten en begrotingsposten staan erbij, maar tellen niet in het welvaartssaldo.
€ 80,4 mln tot € 325,3 mln per jaar
Middenwaarde € 167,5 mln · prijspeil 2025
Correctie voorstellenbedrag nog niet vastgelegd per jaar
Referentie: totale defensie-uitgaven 2026 27,7 mld (2,02% bbp). Geen wijziging van het lopende begrotingsjaar voorgesteld; alleen context voor de herijking.
bedrag nog niet vastgelegd per jaar
Basis: +19,3 mld/jr extra vanaf 2035 voor 3,5%-norm (source 331). Delta van herijking naar capaciteitsplanning onbekend: capaciteitsdoelen niet openbaar; geen bedrag ingevuld (geen cijfers verzinnen).
Voor het rampscenario en de omvang van de geldstroom is nog geen bron per bedrag vastgelegd. Hieronder staan de bronnen en datapunten van de hele analyse.