Netcongestie: maatschappelijke kosten van een overvol elektriciteitsnet

Analyse

Kern

Het elektriciteitsnet is in grote delen vol. Volgens BCG kost netcongestie de samenleving EUR 10-40 mld per jaar, door gemiste bedrijvigheid, vertraagde woningbouw en een tragere energietransitie. Daartegenover staan netuitbreidingsinvesteringen van EUR 6-9 mld (src:99, via src:100; dp:109). Het interval is breed en is alleen bruikbaar als orde van grootte.

1. Stopmaatregelen (bestaand beleid dat het probleem vergroot)

• Energiebelasting. Bij opslag en teruglevering achter de hoofdaansluiting wordt energiebelasting dubbel geheven. Dat is nu nog verborgen door de saldering, die op 1-1-2027 eindigt. Het maakt V2G en thuisbatterijen als flexibiliteit onaantrekkelijk (dp:305, ana:53). Instrument: fiscale regeling aanpassen (pol:152). Het euro-effect is nog niet onderbouwd.
• Tarief- en marktregels. Er is geen congestieprijs en geen congestiemanagement op het laagspanningsnet. Daardoor verhogen marktgestuurde thuis- en buurtbatterijen de LS-piek eerder dan dat ze die verlagen (dp:294). BCG stelt dat de bestaande kaders vraagflexibiliteit en risicovoller netgebruik onvoldoende belonen (src:99). Instrument: tariefregulering en netcodes wijzigen, zodat netgestuurde flexibiliteit wordt beloond (pol:150).
• Keuze van de warmteroute (te onderzoeken). All-electric warmtepompen vragen 1,6-2,5 kW extra gelijktijdig vermogen per woningequivalent, een MT/HT-warmtenet ongeveer 0,1-0,3 kW (dp:280 en dp:281; ana:53). Beleid dat all-electric stimuleert in buurten waar een warmtenet volgens PBL kansrijk is (src:227), vergroot de opgave voor het LS-net. Of en hoeveel subsidies daar zo terechtkomen, is niet gekwantificeerd.

2. Bronmaatregelen (vraag voorkomen of verschuiven)

• Slim en netbewust laden: -35 tot -49% op de avondpiek van EV-laden (dp:289).
• Bidirectioneel laden (V2G): in een modelstudie verdwijnt LS-congestie als 20-30% van de auto's bidirectioneel laadt (dp:332, pol:153).
• Minder auto's en meer deelmobiliteit (ana:54, pol:156). Let op: de laadvraag in kWh volgt vooral de gereden kilometers.
• Warmtenetten in kansrijke buurten (ana:53, src:227, pol:270), lokale flexibiliteit met lokale congestiebeprijzing (src:229, niet peer-reviewed) en energiebesparing (src:99).

3. Reparatie achteraf

• Netverzwaring voor EUR 6-9 mld (src:99/src:100). Die blijft nodig, maar is traag en duur, en komt pas na de stop- en bronmaatregelen.

Fysieke infrastructuur en hulpbronnen (agentregel 8)

Dit dossier raakt: het laag-, midden- en hoogspanningsnet met transformatoren, laadpunten en laadhubs, accu's (thuis, buurt en voertuig), warmtenetten, ruimte voor kabels en stations, grondstoffen voor kabels en accu's, en technisch personeel. Het stroomnet is de gedeelde schakel tussen woningen, vervoer, industrie en bedrijven.

Verwante analyses

53 (warmtenet vs all-electric, flex en V2G), 54 (deelauto's en netontlasting), 45 (NII: bedrijven zonder netaansluiting), 47 (kernnieuwbouw: concurrentie om 380 kV-velden en transportcapaciteit, zie hieronder), 52 (CCS: elektriciteit voor compressie), 34 (woningbouw).

Samenhang met kernnieuwbouw (ana:47)

Kernnieuwbouw en netcongestie strijden om dezelfde hoogspanningsruimte. Volgens TenneT past 3,2 GW kern in Zeeland alleen als de regionale vraag stijgt naar 5,4-7,1 GW, vijf keer zoveel als nu (src:433; dp:533). Anders loopt de redispatch op tot 0,48-1,3 mld/jr en is 3-10 TWh/jr niet transporteerbaar (dp:534). Die redispatch verdwijnt alleen als wind op zee (Borssele alpha/beta, Nederwiek 1) en bestaand vermogen uit de markt gaan (dp:535). Twee centrales vragen 4 aansluitvelden van max. 800 MW (433 p.26). Op het geplande station EHO380 in Eemshaven zijn in het ontwerp daarmee alle 8 productievelden bezet (2 Doordewind, 2 VAWOZ, 4 kern; 433 p.28 tabel 13; dp:552). Een formele reservering bestaat niet. In Zeeland is een nieuw 380 kV-station nodig van 0,8 tot ruim 1 mld (433 p.4; budgetitem 111); in Eemshaven zijn geen extra netinvesteringen nodig boven IP26 (432 p.4/12). Tegelijk zijn in het Klimaatfonds netinfra-claims van 3,5-6,5 mld grotendeels niet gehonoreerd, terwijl 98,7% van de vrije ruimte naar kern ging (src:430/src:431; budgetitem 103, dp:531). De maatregelen van deze analyse (flex, V2G, warmtenetten, besparing) werken voor 2030; kern levert op zijn vroegst rond 2040. De integrale afweging loopt via pol:203 (systeemtoets) en pol:204 (herijking KEF-perceel), beide bij ana:47.

Mandaat

Gewijzigd van 15 naar 18, volgens agentregel 8. De kern van netcongestie is het transport, de opslag en de flexibiliteit van elektriciteit, gedreven door de elektrificatie van vervoer en warmte. Dat valt onder het integrale mandaat 18, niet alleen onder het energiemandaat 15.

Bronbasis (oorspronkelijke notitie datascraper)

Primair: BCG 'Haal de kink uit de kabel' (sep 2024). Secundair: nu.nl economie/6327893. Cijfers overgenomen als bandbreedte maatschappelijke kosten per jaar; geen eigen berekening. Aanbevelingen BCG: vraagflexibiliteit belonen, net zwaarder belasten waar verantwoord, opslag/batterijen, energiebesparing.

Aanvulling 05-10-2026: energie ↔ mobiliteit, collectieve V2G vs individuele thuisbatterij

Aanleiding. Een Trouw-artikel (src:956) kopte dat bijna alle elektrische auto's al een thuisbatterij kunnen zijn. Die kop is te rooskleurig. Commercieel V2G voor particulieren in Nederland is sinds mei 2026 beschikbaar via Renault Group en We Drive Solar: Renault 5/4 E-Tech en Alpine A290, Solar Life-laadpunt, dynamisch contract (src:957; dp:862). Andere merken ontbreken nog; interoperabiliteit blijft een knelpunt (dp:295, dp:299).

Capaciteit. Een typische EV-accu is 60-80 kWh (PBL/RevNext gemiddelde ~68 kWh in 2024; src:961, dp:859). Een typische thuisbatterij op de NL-markt is 5-10 kWh (src:962, dp:860). Ordegrootte: 1 auto ≈ 7-16 thuisbatterijen (dp:861; Harmens rekenvoorbeeld 80/5 = 16). Beschikbaarheid voor het net hangt af van stilstand, SoC-reservering voor rijden en of de sturing netbewust is.

Perverse prikkel. De huidige regels belonen individuele zelfconsumptie en remmen collectieve netdiensten. (1) Het kabinet stopt salderen per 1-1-2027 expliciet om huishoudens te stimuleren zelf opgewekte stroom te gebruiken (src:959, dp:863). (2) Bij energiedelen betaalt de ontvanger wel energiebelasting en btw; zelfverbruik achter de meter is vrij van EB (ACM, src:960, dp:864). (3) Dubbele energiebelasting en dubbel nettarief bij opslag/V2G remmen juist de netdienst (terugleveren elders); bij V2H/zelfverbruik treedt die dubbele heffing niet op (src:237, src:958; dp:305). (4) Zonder congestieprijs op het LS-net verhogen marktgestuurde thuis- en buurtbatterijen de piek eerder dan dat ze die verlagen (CE Delft, src:232, dp:294). Dat is geen marktuitkomst: het is een marktverstoring door regelgeving die is ingericht op individuele verdienmodellen, niet op collectiviteit van burgers en MKB.

Synergie met deelauto's (ana:54). Een vloot die vaker rijdt maar 's nachts en in daluren stilstaat, kan als buffer dienen. Routekaart: eerst opschalen via zakelijke en deelautovloten (src:958). Haskoning: 1.000 bidirectionele deelauto's ≈ 3,7 MW in 2027 (dp:313); Utrecht-praktijk ~2 MW / 350 auto's (dp:292). Let op: bij een CPV-scenario van ~1 mln intensief gebruikte auto's krimpt de stilstandbuffer t.o.v. ~10 mln privé-EV's; het netto neteffect van 9→1 is onbekend van teken (ana:54).

Maatregelen (nieuw). Referentie pol:259: huidige Energiewet en individuele thuisbatterij-route (IsReference). CONCEPT-stop pol:260: herschrijf de Energiewet vanuit lokale energiegemeenschappen; flat fee voor infrastructuurgebruik; heen- en terugleveren plus energiebelasting fundamenteel anders organiseren (meer vrijheid, minder verdienmodel-gestuurde complexiteit). Juridische uitwerking later door Jurist. CONCEPT-bron pol:261 (onder ana:54): collectieve V2G/deelauto-buffer faciliteren of verplichten als netondersteuning. Relaties: pol:260 vervangt pol:259; pol:260 versterkt pol:261, pol:150; pol:152 is onderdeel van het pakket met pol:260.

Wat PM blijft. Euro-effecten van wetsherschrijving, vermeden netverzwaring, afbouw eventuele thuisbatterij-stimulering, frictiekosten leveranciers. Banen tellen niet als baat (regel 13).

Subject 10 (energieopslag). Dit dossier raakt Subject 10: opslag verschuift van individuele stationaire batterijen naar voertuig- en collectieve buffers. ana:53 blijft de technische V2G-detailanalyse.