Voor vrijwel elk consumentenproduct met PFAS bestaat al een variant zonder, zegt Joyce Donat van de Consumentenbond tegen EenVandaag. "Alles kan zonder PFAS."
Waar het Europese verbod staat
Het voorstel om PFAS in de hele EU te beperken komt van Nederland, Duitsland, Denemarken, Noorwegen en Zweden en ligt sinds 13 januari 2023 bij het Europees Agentschap voor chemische stoffen ECHA. Het Risicobeoordelingscomité van ECHA steunde op 2 maart 2026 een EU-brede beperking van productie, verkoop en gebruik van PFAS, meldt ECHA. Het sociaal-economisch comité nam op 10 maart een ontwerpadvies aan en verwacht zijn definitieve advies eind 2026. Daarna doet de Europese Commissie een voorstel, waarover de lidstaten stemmen. Europarlementariër Gerben-Jan Gerbrandy van D66 verwacht dat voorstel in het eerste kwartaal van 2027; ECHA zelf noemt geen datum.
Waarom PFAS weg moet
PFAS zijn door mensen gemaakte stoffen die vrijwel niet afbreken en zich ophopen in mens en milieu. Het RIVM wijst op effecten op onder meer het immuunsysteem. Het kankeronderzoeksinstituut van de WHO, IARC, deelde PFOA in 2023 in als kankerverwekkend voor mensen. Volgens het RIVM had in 2025 nog 71 procent van de volwassenen te veel PFAS in het bloed, al daalt het gehalte sinds het verbod op PFOS en PFOA, zie ons eerdere bericht.
PFAS zijn al bij zeer lage concentraties schadelijk, "op nanogramniveau", zegt PFAS-onderzoeker Johan van Leeuwen van kennisinstituut KWR Water tegen de NOS.
Wat opruimen kost
Op de voormalige vliegbasis Soesterberg wordt grond onder een oude brandweerkazerne schoongemaakt, waar maandelijks met PFAS-houdend blusschuim werd geoefend. Volgens Van Leeuwen zitten er tientallen kilo's PFAS in de bodem, met hoge concentraties tot 10 of 11 meter diep, terwijl voor woningbouw tot 2 meter wordt afgegraven. Over ongeveer 100 jaar kunnen de stoffen het drinkwater hebben bereikt, aldus de NOS. De provincie Utrecht kreeg van het Rijk 23,5 miljoen euro voor de sanering en schat de extra kosten op 6 tot 22 miljoen euro, meldt RTV Utrecht.
Soesterberg is één plek. Van Leeuwen schat dat in Nederland zo'n 20.000 plaatsen extra vervuild zijn, maar hoeveel daarvan risicovol zijn, weet volgens hem niemand. Europees becijferde een studie in opdracht van de Europese Commissie van januari 2026 de kosten van PFAS-vervuiling bij ongewijzigd beleid op ongeveer 440 miljard euro tussen 2024 en 2050, voor gezondheid, bodemsanering en waterzuivering. De gezondheidskosten van vier bekende PFAS schat de studie op 39,5 miljard euro per jaar in 2024. Uitstoot bij de bron aanpakken voor 2040 bespaart volgens de Commissie 110 miljard euro; alleen vervuild water zuiveren kost meer dan 1.000 miljard euro.
Risico's al lang bekend
De risico's waren al decennia bekend bij de producent. In 2005 schikte DuPont, toen eigenaar van de fabriek in Dordrecht die nu van Chemours is, met de Amerikaanse milieudienst EPA voor 16,5 miljoen dollar, destijds de hoogste administratieve milieuboete in de geschiedenis van de EPA. Het ging volgens de EPA om het niet melden van informatie over een aanzienlijk risico van PFOA voor gezondheid of milieu, die DuPont "from as early as 1981" had.
Waar alternatieven al bestaan
PFAS zit in alles wat water of vuil afstoot: pannen, regenkleding, tandflos, bakpapier en waterproof make-up. Volgens de Consumentenbond bestaat naast elk van die producten een variant zonder PFAS. Over pannen zonder PFAS zegt Donat: "Uit onze tests blijkt dat ze prima zijn." Gerbrandy: "Als je niet streeft naar een verbod, dan is er ook heel weinig drang om alternatieven te ontwikkelen."
Waar nog geen alternatief is
Eerlijk is ook: niet overal is een vervanger. Het sociaal-economisch comité van ECHA steunt een verbod met specifieke uitzonderingen, aangevuld met maatregelen om uitstoot te beperken. Het Risicobeoordelingscomité steunde volgens advocatenkantoor Covington maar één uitzondering uit het oorspronkelijke voorstel zonder meer, voor persoonlijke beschermingsmiddelen van werknemers. Gerbrandy noemt sommige medische toepassingen en de machines van ASML, die in een afgesloten omgeving werken. Dat is volgens hem iets anders dan PFAS in een bestrijdingsmiddel dat over het land wordt gespoten.
Waarom het verbod zo lang duurt
Op papier gaat een REACH-restrictie snel. Na publicatie van een voorstel krijgt het risicocomité van ECHA negen maanden en het sociaal-economisch comité twaalf maanden voor een advies; daarna heeft de Commissie drie maanden voor een ontwerpbesluit, staat op de site van ECHA. Voor het PFAS-voorstel, gepubliceerd in maart 2023, had dat neergekomen op adviezen in 2024. Het werd maart 2026 voor het risicoadvies, en het sociaal-economisch advies volgt eind 2026.
De belangrijkste reden die ECHA zelf geeft is de omvang. Het voorstel gaat over meer dan 10.000 stoffen en leverde in de consultatie van 2023 meer dan 5.600 reacties op, meldt ECHA. Volgens een Kamerbrief van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat ging het om meer dan 100.000 pagina's informatie. De vijf indienende landen moesten hun voorstel daarom sector voor sector herzien. De comités beoordeelden het in delen: PFAS-productie en 14 sectoren, zoals textiel, voedselverpakkingen, blusschuim, medische hulpmiddelen, elektronica en energie. Uit de reacties kwamen nog acht sectoren naar voren, waaronder militaire toepassingen, explosieven en technisch textiel. Het herziene voorstel verscheen in augustus 2025. Om geen extra jaren te verliezen beoordelen de comités die acht sectoren niet in detail; volgens ECHA dekken de adviezen zo meer dan 90 procent van de PFAS-uitstoot en volumes.
Daarnaast lobbyde de industrie fors. Het Forever Lobbying Project, een onderzoek van 46 journalisten in 16 landen uit januari 2025, beschrijft een georganiseerde campagne om het voorstel af te zwakken en noemde veel argumenten van lobbyisten misleidend of onjuist. Volgens Corporate Europe Observatory was Chemours de actiefste bedrijfslobbyist en verhoogden 17 PFAS-producenten hun opgegeven EU-lobbyuitgaven in een jaar met 34 procent. Chemours gaf in het EU-transparantieregister voor 2025 800.000 tot 900.000 euro aan lobbykosten op, brancheorganisatie Cefic 10 miljoen euro, al lobbyt Cefic over veel meer dan PFAS, blijkt uit LobbyFacts. Hoeveel vertraging die lobby heeft veroorzaakt, is niet vast te stellen; wel liep de hoeveelheid reacties, en dus het werk, er sterk door op.
Dan de politiek. In haar actieplan voor de chemische industrie van juli 2025 beloofde de Commissie een voorstel "as soon as possible" na het ECHA-advies, naast een vereenvoudigingsagenda voor de chemische sector, aldus Linklaters. Die vereenvoudiging raakt het PFAS-verbod niet direct. Nederland verwacht het Commissievoorstel medio 2027 en schrijft dat het met gelijkgestemde landen een non-paper opstelt om de Commissie aan te sporen, voor de Milieuraad van december 2026. Nederland is een van de vijf indieners en heeft opnieuw een medewerker naar de Commissie gedetacheerd om het proces te versnellen. Volgens het RIVM gelden in het voorstel uitfaseringstermijnen van 18 maanden waar alternatieven er al zijn, tot 18 maanden plus 12 jaar waar ze ontbreken, zie het RIVM-rapport.
Eurocommissaris voor Milieu Jessika Roswall zei in maart bij een bezoek aan Soesterberg: "We werken zo hard als we kunnen, maar het is een ingewikkelde zaak." Ze wees op het grote aantal stoffen en op toepassingen zonder goed alternatief in de defensie-industrie en de verduurzaming. Een datum noemde ze niet. Staatssecretaris Bertram van Infrastructuur en Waterstaat van het CDA zei niet op Brussel te wachten en in gesprek te zijn met provincies over pilots, maar ook: "Ik heb het Europese niveau wel nodig", meldt de NOS. Ondertussen komen er nog PFAS bij, onder meer via lozingen en uitstoot van Chemours in Dordrecht en via bestrijdingsmiddelen.
Ook Zwitserse bedrijven vragen uitzonderingen
Het Zwitserse weekblad Beobachter beschrijft op 14 oktober 2026 hoe bedrijven en brancheorganisaties in Zwitserland in Brussel uitzonderingen op de Europese PFAS-beperking proberen te krijgen, van de uurwerkindustrie tot de spoorsector src:1331. Zwitserland is geen EU-lid, maar volgt Europese chemicaliënregels in de praktijk vrijwel volledig. Het artikel staat grotendeels achter een betaalmuur. De feiten hieronder komen uit openbare bronnen.
Lobby. In de Europese consultatie van 2023 kwam Zwitserland op de elfde plaats van landen met de meeste reacties, meldde SRF src:1332. Volgens SRF dienden onder meer ABB, Dätwyler, Geberit en Syngenta reacties in, net als de brancheorganisaties Scienceindustries voor chemie en farmacie en Swissmem voor de machine- en metaalindustrie, deels met gelijkluidende teksten. Ook Honeywell met zijn Europese hoofdkantoor in Rolle, DuPont en Chemours in Meyrin en Dow in Horgen reageerden vanuit Zwitserland. Chemours is de eigenaar van de fabriek in Dordrecht die de rechtbank Rotterdam aansprakelijk achtte voor schade door de uitstoot van PFOA tussen 1984 en 1998 dp:91 src:690. Het SRF-onderzoek, onderdeel van het Forever Pollution Project, liet zien dat bedrijven vaak stelden dat er geen alternatief is, ook voor toepassingen waarvoor de Europese onderzoeksdatabank ZeroPM wel alternatieven noemt. De Zwitserse batterijmaker Leclanché in Yverdon-les-Bains ontwikkelde lithium-ionbatterijen zonder PFAS. De koepel van de uurwerkindustrie vraagt een uitzondering voor PFAS in epilamen en smeermiddelen, omdat er volgens het jaarverslag van de branche nog geen volwaardig alternatief is.
Gebruik. In Zwitserland worden zelf geen PFAS geproduceerd. Een totaaloverzicht van het gebruik en de uitstoot ontbreekt, schrijft de Bondsraad in december 2025 src:1334. Alleen voor gewasbeschermingsmiddelen zijn er cijfers: tussen 2019 en 2023 werd jaarlijks ongeveer 33 ton aan PFAS-werkzame stoffen verkocht dp:1385. Daarnaast ligt er volgens een rapport voor het Bundesamt für Umwelt ongeveer 12.250 kilo PFAS in blusschuim in vaste blusinstallaties opgeslagen dp:1393. De Beobachter spreekt in de kop van honderden tonnen die de industrie gebruikt. Dat cijfer kon Burgerplatform niet in een openbare bron terugvinden.
Vervuiling. In het noordoosten van het kanton St. Gallen zijn landbouwgronden vervuild met vooral PFOS, waarschijnlijk door het uitrijden van zuiveringsslib dat tot 2006 was toegestaan src:1337. In vlees en eieren van een deel van de bedrijven zijn de wettelijke maximumgehalten overschreden. Sinds 2024 gelden in Zwitserland maximumgehalten voor vlees, eieren en vis, zoals 1,3 microgram per kilo voor de som van vier PFAS in rund-, varkens- en kippenvlees dp:1389. Het kantonparlement verhoogde in september 2026 het steunkrediet voor getroffen boeren tot 10 miljoen frank dp:1390. In het Zugermeer mogen snoek en baars sinds november 2025 niet meer worden verkocht, omdat ze de maximumgehalten duidelijk overschrijden. Het kanton Zug trok in 2026 105.000 frank uit om beroepsvissers te compenseren en de bron te onderzoeken dp:1391. SRF en mediapartners schatten dat het saneren van PFAS-locaties Zwitserland tot 26 miljard frank kan kosten. Het Bundesamt für Umwelt gaf daar geen commentaar op en schat dat er tot nu toe 50 tot 100 miljoen frank aan sanering is uitgegeven dp:1392.
Rol van de overheid. De Bondsraad besloot op 19 december 2025 een PFAS-actieplan te laten opstellen src:1334. Voor drinkwater stelt de Zwitserse overheid voor om per 1 april 2027 de Europese norm over te nemen van 0,1 microgram per liter voor de som van twintig PFAS, plus een strengere norm van 0,02 microgram per liter voor vier PFAS, met een overgangstermijn van drie jaar dp:1386. Bij een meetcampagne van de kantons in 2023 zaten in 46 procent van de drinkwatermonsters PFAS en lag 1 procent boven de nieuwe somnorm dp:1387. Voor bodem en vervuilde locaties bestaan nog geen landelijke normen. Daarover loopt een consultatie. De Federale Financiële Controle stelde vast dat de overheid geen volledig overzicht heeft van waar welke stof zit, en dat nu meestal de grondeigenaar of de overheid betaalt. Volgens de controleurs zouden fabrikanten en importeurs moeten meebetalen. Scienceindustries staat daar kritisch tegenover zolang de bronnen en uitstootroutes niet beter bekend zijn src:1333.
Vergelijking met Nederland. In Nederland hanteert het RIVM een strengere maatstaf: een gezondheidskundige richtwaarde voor drinkwater van 4,4 nanogram PFOA-equivalenten per liter. In metingen tussen 2015 en 2021 lag bij drinkwater uit oppervlaktewater 57 procent van de monsters daarboven, bij drinkwater uit grondwater 10 procent dp:585 src:545. Die richtwaarde weegt elke stof naar giftigheid en is daarom niet een-op-een te vergelijken met de Europese somnorm van 100 nanogram per liter. Volgens een studie van Arcadis voor het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat vraagt zuivering met omgekeerde osmose van al het oppervlaktewater voor drinkwater 4,1 tot 6,2 miljard euro aan investeringen dp:586 src:548. In Zwitserland schat de overheid de investering voor de nieuwe drinkwaternormen op ongeveer 100 miljoen frank, omdat daar naar verwachting ongeveer 4 procent van de waterbedrijven maatregelen moet nemen dp:1388. Anders dan Zwitserland heeft Nederland met Chemours in Dordrecht wel een PFAS-producent.
Duiding: stop, bron, herstel
Burgerplatform concludeert: PFAS in consumentenproducten overbodig. Als voor vrijwel elk product een variant zonder bestaat, hadden deze stoffen nooit zo breed in pannen, kleding en cosmetica mogen worden toegestaan, zeker nu de risico's al zo lang bekend waren. Het voorbeeld van Zwitserland laat zien dat ook een land zonder eigen PFAS-productie te maken krijgt met vervuilde grond, vis en vlees, en dat de rekening dan bij boeren, vissers en de overheid ligt. Uitzonderingen horen alleen te gelden waar echt geen alternatief is, tijdelijk en in een gesloten systeem. Wie een uitzondering vraagt, hoort aan te tonen dat er geen alternatief is.
Stop. Stop met PFAS waar alternatieven bestaan, en dat zijn volgens de Consumentenbond vrijwel alle consumentenproducten. Ook PFAS in bestrijdingsmiddelen hoort daarbij, zie PFAS zit overal is geen excuus.
Bron. Een snel en breed Europees verbod met zo weinig mogelijk uitzonderingen pakt de uitstoot bij de bron aan. Een verplicht PFAS-etiket, waar de Consumentenbond voor pleit en dat volgens EenVandaag steun heeft in de Tweede Kamer, geeft consumenten nu al een keuze.
Herstel. Laat de vervuiler betalen voor het opruimen van wat er al is, niet de belastingbetaler, zie Helmond ruimt PFAS op met belastinggeld en Kinderopvang stopt met kraanwater. In Soesterberg betaalt nu het Rijk en mogelijk de provincie. Volgens de Europese Commissie is uitstoot bij de bron stoppen veruit de goedkoopste aanpak. Een maatschappelijke kosten-batenanalyse kan laten zien wat de uitfasering van PFAS de samenleving oplevert.
Lees ook: Grootste PFAS-producenten breiden uit voor AI.
Foto: MdeVicente, CC0, via Wikimedia Commons.
